सर्विक्सेन्स अभ्यासात एचपीव्ही शोधण्यासाठी ९८ टक्के संवेदनशीलता आणि ९९.४ टक्के विशिष्टता; पाच वर्षांच्या बहुकेंद्रीय अभ्यासातून प्रादेशिक फरक आणि एकापेक्षा अधिक उच्च-जोखीम एचपीव्ही संसर्गाची नोंद
पुणे, ३ ऑक्टोबर २०२६: महिलांसाठी गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाची तपासणी अधिक सुलभ आणि सहज उपलब्ध व्हावी, या उद्देशाने पुण्यातील ग्रीनअॅरे लॅब्सने सर्विक्सेन्स ही योनीमार्गातून स्व-नमुना संकलन करण्याची किट उपलब्ध केली आहे. या किटच्या माध्यमातून महिला स्वतःच नमुना संकलित करून मानवी पॅपिलोमा विषाणू अर्थात एचपीव्हीची तपासणी करू शकतात. नमुना संकलित करताना स्पेक्युलम तपासणीची आवश्यकता भासत नाही.
एचपीव्ही प्रतिबंधक लसीकरण, नियमित तपासणी आणि वेळेवर उपचार यांच्या माध्यमातून गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग मोठ्या प्रमाणात टाळता येऊ शकतो. मात्र, अनेक महिलांसाठी नियमित तपासणी करणे आजही एक आव्हान आहे. पारंपरिक पद्धतीने नमुना संकलनासाठी आरोग्यसेवा केंद्राला भेट देणे, प्रशिक्षित आरोग्य कर्मचाऱ्यांची आवश्यकता आणि स्पेक्युलमच्या मदतीने श्रोणीय तपासणी करणे आवश्यक असते. काही महिलांसाठी अस्वस्थता, संकोच, गोपनीयतेविषयी चिंता किंवा आरोग्यसेवा केंद्रांपर्यंत मर्यादित पोहोच यामुळे तपासणी पुढे ढकलली जाऊ शकते.
सर्विक्सेन्सच्या माध्यमातून महिलांना गोपनीयता राखून स्वतः योनीमार्गातील नमुना संकलित करता यावा, यामुळे नमुना संकलनाची प्रक्रिया अधिक सोपी करण्यात आली आहे. त्यानंतर संकलित नमुन्याची प्रयोगशाळेत उच्च-जोखीम एचपीव्हीसाठी तपासणी केली जाते. गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगाच्या बहुतांश प्रकरणांशी या उच्च-जोखीम एचपीव्ही प्रकारांचा संबंध आहे.
या स्व-नमुना संकलन पद्धतीचे वैद्यकीय प्रमाणीकरणही करण्यात आले आहे. सप्टेंबर २०२५ मध्ये फ्रंटियर्स इन मेडिकल टेक्नॉलॉजी या नियतकालिकात प्रकाशित झालेल्या अभ्यासात २०३ स्व-संकलित आणि वैद्यकीय तज्ज्ञांकडून संकलित केलेल्या नमुन्यांच्या जोड्यांचे मूल्यमापन करण्यात आले. दोन्ही नमुना संकलन पद्धतींमध्ये अत्यंत चांगले साम्य आढळून आले. वैद्यकीय तज्ज्ञांकडून संकलित केलेल्या नमुन्यांना संदर्भ मानक धरल्यास, सर्विक्सेन्सच्या स्व-संकलित नमुन्यांमध्ये एचपीव्ही शोधण्यासाठी ९८.० टक्के संवेदनशीलता आणि ९९.४ टक्के विशिष्टता आढळली.
ग्रीनअॅरे लॅब्सचे संस्थापक डॉ. संजय गुप्ते म्हणाले, “गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग हा अशा कर्करोगांपैकी एक आहे, ज्यामध्ये नियमित तपासणीमुळे मोठा फरक पडू शकतो. मात्र, आजही अनेक महिला नियमित तपासणी करून घेत नाहीत. पारंपरिक नमुना संकलनाची प्रक्रिया काही महिलांसाठी अस्वस्थ करणारी किंवा सहज उपलब्ध नसणारी असू शकते. स्व-नमुना संकलनामुळे महिलांना स्वतःची गोपनीयता आणि आराम कायम ठेवत तपासणी प्रक्रियेत सहभागी होण्याचा आणखी एक पर्याय उपलब्ध होतो. मात्र, तपासणीमध्ये एचपीव्ही पॉझिटिव्ह आढळलेल्या महिलांना योग्य समुपदेशन मिळणे आणि पुढील वैद्यकीय तपासणी व उपचारांसाठी त्यांना आवश्यक त्या आरोग्यसेवेशी जोडणे ही पुढील महत्त्वाची बाब आहे.”
नमुना संकलनाची प्रक्रिया सुलभ करण्याबरोबरच, ग्रीनअॅरे लॅब्सने भारतातील विविध भागांतील महिलांमध्ये आढळणाऱ्या उच्च-जोखीम एचपीव्हीच्या विविध जीनोटाइपचाही अभ्यास केला आहे. कंपनीच्या व्यापक एचपीव्ही तपासणी कार्यक्रमांतर्गत आतापर्यंत २०,००० हून अधिक वैद्यकीय नमुन्यांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र, कर्नाटक, ओडिशा आणि अरुणाचल प्रदेशातील इटानगर येथून घेतलेल्या १२,३७३ नमुन्यांचा पाच वर्षांचा बहुकेंद्रीय अभ्यास समाविष्ट आहे.
या बहुकेंद्रीय अभ्यासात २.६ टक्के नमुन्यांमध्ये उच्च-जोखीम एचपीव्हीचा संसर्ग आढळला. यापैकी सुमारे ६३ टक्के पॉझिटिव्ह प्रकरणे ३१ ते ५० वर्षे वयोगटातील महिलांमध्ये आढळली. एचपीव्ही १६ हा सर्वाधिक आढळलेला जीनोटाइप होता. त्यानंतर एचपीव्ही ३१, एचपीव्ही ३३ आणि एचपीव्ही १८ यांचा क्रमांक होता.
या अभ्यासातून भौगोलिक पातळीवरही फरक दिसून आला. उच्च-जोखीम एचपीव्ही पॉझिटिव्हिटीचे प्रमाण महाराष्ट्रात २.४ टक्के, कर्नाटकात ३.६ टक्के, ओडिशात ३.१ टक्के आणि इटानगरमध्ये ६.५ टक्के नोंदवण्यात आले.
काही महिलांमध्ये एकापेक्षा अधिक उच्च-जोखीम एचपीव्ही प्रकारांचा संसर्ग असल्याचेही आढळून आले. एचपीव्ही पॉझिटिव्ह नमुन्यांपैकी ३४.५ टक्के नमुन्यांमध्ये दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक उच्च-जोखीम एचपीव्ही जीनोटाइपचा एकत्रित संसर्ग आढळला. यामध्ये एचपीव्ही १६ सोबत एचपीव्ही ६६, एचपीव्ही ३३ सोबत एचपीव्ही ५८ आणि एचपीव्ही १८ सोबत एचपीव्ही ३३ ही संयोजने प्रामुख्याने आढळली.
ग्रीनअॅरे लॅब्सच्या मुख्य जीनोमिक वैज्ञानिक डॉ. प्रीती हेलकर म्हणाल्या, “एचपीव्ही १६ आणि एचपीव्ही १८ हे महत्त्वाचे उच्च-जोखीम प्रकार म्हणून जगभरात ओळखले जातात. मात्र, तेच एकमेव उच्च-जोखीम एचपीव्ही जीनोटाइप नाहीत. आमच्या आकडेवारीत इतर उच्च-जोखीम प्रकारांचे संसर्ग तसेच एकापेक्षा अधिक जीनोटाइप असलेल्या महिलांचीही नोंद झाली आहे. प्रत्येक जीनोटाइपचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यामुळे विविध लोकसंख्येमध्ये एचपीव्हीच्या संसर्गाचे स्वरूप अधिक सखोलपणे समजण्यास मदत होते. तसेच, यामुळे रोगनिगराणी आणि आवश्यक वैद्यकीय पाठपुराव्यासाठी उपयुक्त माहिती मिळू शकते.”
या कार्यक्रमांतर्गत करण्यात येणाऱ्या एचपीव्ही डीएनए तपासणीमध्ये १४ उच्च-जोखीम एचपीव्ही जीनोटाइप – एचपीव्ही १६, १८, ३१, ३३, ३५, ३९, ४५, ५१, ५२, ५६, ५८, ५९, ६६ आणि ६८ ओळखले जातात. काही एचपीव्ही तपासण्यांमध्ये एचपीव्ही १६ आणि एचपीव्ही १८ स्वतंत्रपणे ओळखले जातात, तर इतर उच्च-जोखीम प्रकार एकत्रितपणे नोंदवले जातात. याउलट, स्वतंत्र जीनोटाइप तपासणीमुळे जीनोटाइपचे वितरण, संसर्गाचे सातत्य आणि एकापेक्षा अधिक प्रकारांचा संसर्ग याबाबत अधिक माहिती मिळू शकते.
ग्रीनअॅरे लॅब्सचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी नितीन गुप्ते म्हणाले, “तपासणी अधिकाधिक महिलांपर्यंत पोहोचवायची असेल, तर ती सहज उपलब्ध आणि सहभागी होण्यासाठी सोपी असणे आवश्यक आहे. स्व-नमुना संकलनामुळे पारंपरिक नमुना संकलनाशी संबंधित काही व्यावहारिक अडथळे कमी होण्यास मदत होऊ शकते, विशेषतः ज्या महिला अन्यथा तपासणी पुढे ढकलू शकतात. आमचा भर सोपी नमुना संकलन प्रक्रिया, प्रमाणित प्रयोगशाळा तपासणी आणि आवश्यकतेनुसार तपासणीच्या निष्कर्षांनंतर योग्य वैद्यकीय पाठपुरावा या तिन्ही बाबी एकत्र आणण्यावर आहे.”
सर्विक्सेन्स हे भारताच्या वैद्यकीय उपकरण नियम, २०१७ अंतर्गत वर्ग अ श्रेणीतील वैद्यकीय उपकरण असून, राज्य परवाना प्राधिकरणाने जारी केलेल्या फॉर्म एमडी-५, परवाना क्रमांक एमएफजी/आयव्हीडी/२०२०/००००११ अंतर्गत त्याची निर्मिती केली जाते. या तपासण्या एनएबीएल मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेच्या कार्यक्षेत्रात आवश्यक गुणवत्ता नियंत्रण प्रक्रियांसह केल्या जातात.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोग निर्मूलन धोरणामध्ये एचपीव्ही लसीकरण, नियमित तपासणी आणि वेळेवर उपचार यावर भर देण्यात आला आहे. विशेषतः नियमित तपासणीच्या कार्यक्रमांपासून दूर राहिलेल्या महिलांसाठी तपासणी अधिक सुलभ आणि सहज उपलब्ध करून देणे, तपासणीतील सहभाग वाढविण्यात तसेच पुढील वैद्यकीय तपासणीची आवश्यकता असलेल्या उच्च-जोखीम एचपीव्ही संसर्गाची वेळेवर ओळख करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
