पोटाला चिरा न देता नैसर्गिक मूत्रमार्गातून काढल्या प्रत्येकी २ सेंमीच्या दोन गाठी; भारतातील अशा प्रकारची पहिलीच शस्त्रक्रिया असल्याचा डॉक्टरांचा दावा
पुणे : तब्बल सहा महिन्यांपासून लघवीतून रक्तस्राव होत असलेल्या १५ वर्षांच्या ‘एंजल’ या शिह त्झू जातीच्या श्वानाच्या मूत्राशयातील कर्करोगाच्या दोन गाठी काढण्यात पुण्यातील पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांना यश आले आहे. विशेष म्हणजे, अवघे ५.६ किलो वजन आणि वाढते वय लक्षात घेता पारंपरिक पद्धतीने पोटाला चिरा देऊन शस्त्रक्रिया करण्याऐवजी डॉक्टरांनी अत्याधुनिक दुर्बिणीच्या साहाय्याने नैसर्गिक मूत्रमार्गातून या गाठी काढल्या. पुण्यातील द स्मॉल ॲनिमल क्लिनिकचे पशुवैद्यकीय शल्यचिकित्सक डॉ. नरेंद्र परदेशी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी ट्रान्सयुरेथ्रल रिसेक्शन ऑफ युरिनरी ब्लॅडर ट्यूमर (TURBT) या अत्यल्प छेदाच्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून ही गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया केली. भारतात श्वानाच्या मूत्राशयातील कर्करोगाच्या गाठी काढण्यासाठी अशा प्रकारची शस्त्रक्रिया प्रथमच करण्यात आल्याचा दावा डॉक्टरांनी केला आहे.
एंजलला गेल्या सहा महिन्यांपासून लघवीतून रक्त येण्याचा त्रास होत होता. मात्र, तिची भूक आणि खाणेपिणे व्यवस्थित असल्याने सुरुवातीला हा त्रास मूत्रमार्गातील संसर्ग किंवा मुतखड्यामुळे होत असावा, अशी शक्यता होती. रक्तस्राव सातत्याने सुरू असल्याने एंजलच्या मालक मिस अरोरा यांनी ११ सप्टेंबर रोजी तिला पुण्यातील द स्मॉल ॲनिमल क्लिनिकमध्ये तपासणीसाठी आणले. लघवीच्या तपासणीत कर्करोगाच्या पेशी आढळल्यानंतर डॉक्टरांनी पुढील तपासण्या करण्याचा निर्णय घेतला. सीटी स्कॅनमध्ये तिच्या मूत्राशयात प्रत्येकी दोन सेंटीमीटर आकाराच्या दोन गाठी असल्याचे स्पष्ट झाले. पुढे या गाठी ट्रान्झिशनल सेल कार्सिनोमा (TCC) या प्रकारच्या कर्करोगाच्या असल्याचे निदान झाले.
एंजलचे वय, कमी वजन आणि गाठींचे स्थान लक्षात घेता पारंपरिक शस्त्रक्रिया करणे आव्हानात्मक होते. त्यामुळे डॉक्टरांनी कमीत कमी शारीरिक त्रास होईल आणि रक्तस्रावही कमी होईल, अशा पर्यायी शस्त्रक्रियेचा विचार केला.
या शस्त्रक्रियेचे नेतृत्व डॉ. नरेंद्र परदेशी, पशुवैद्यकीय मिनिमली इन्व्हेसिव्ह व लॅप्रोस्कोपिक सर्जन यांनी केले. त्यांच्या पथकात डॉ. ओजस परदेशी, पशुवैद्यकीय सहाय्यक शल्यचिकित्सक; डॉ. राधेश्याम चौधरी, मूत्ररोग शल्यचिकित्सक; श्रीमती रीना हरिभट, पशुवैद्यकीय सहाय्यक; अंकिता द्विवेदी; तनुजा मुंगळे आणि प्रशिक्षणार्थी पशुवैद्यकीय डॉक्टर अन्वेषा भट यांचा सहभाग होता.
या शस्त्रक्रियेविषयी माहिती देताना डॉ. नरेंद्र परदेशी म्हणाले, “एंजलचे वय १५ वर्षे असून तिचे वजन अवघे ५.६ किलो आहे. इतक्या वयोवृद्ध आणि कमी वजनाच्या श्वानावर मोठी शस्त्रक्रिया करणे जोखमीचे ठरू शकते. तिची भूक व्यवस्थित असली तरी सहा महिन्यांपासून लघवीतून रक्त येत असल्याची बाब दुर्लक्षित करण्यासारखी नव्हती. तपासणीत हा त्रास साध्या संसर्गामुळे किंवा मुतखड्यामुळे होत नसून मूत्राशयातील दोन कर्करोगाच्या गाठींमुळे होत असल्याचे स्पष्ट झाले. त्यामुळे पोटाला चिरा न देता नैसर्गिक मूत्रमार्गातून गाठी काढण्याचा निर्णय घेतला. यासाठी TURBT या अत्याधुनिक तंत्राचा वापर करण्यात आला.”
अवघ्या ०.५ मिलीपेक्षाही कमी रक्तस्राव; शस्त्रक्रियेनंतर १५ मिनिटांत एंजल चालू लागली
११ सप्टेंबर रोजी करण्यात आलेल्या या शस्त्रक्रियेस सुमारे अडीच ते तीन तास लागले. यामध्ये मादी श्वानाच्या जननमार्गातून आणि मूत्रमार्गातून एक सूक्ष्म कॅमेरा मूत्राशयापर्यंत पोहोचवण्यात आला. त्यानंतर रिसेक्टोस्कोप या विशेष उपकरणाच्या साहाय्याने मोनोपोलर तंत्रज्ञान वापरून दोन्ही गाठी काळजीपूर्वक काढण्यात आल्या.
डॉ. परदेशी पुढे म्हणाले, “या संपूर्ण शस्त्रक्रियेदरम्यान ०.५ मिलीपेक्षाही कमी रक्तस्राव झाला. अवघे पाच ते सहा किलो वजन असलेल्या श्वानासाठी ही अत्यंत महत्त्वाची बाब आहे. पारंपरिक खुल्या शस्त्रक्रियेमध्ये तुलनेने अधिक रक्तस्राव होण्याची शक्यता असते. एंजलवर भूल देऊन अत्याधुनिक व्हेंटिलेटरच्या साहाय्याने ही शस्त्रक्रिया करण्यात आली. विशेष म्हणजे, शस्त्रक्रियेनंतर अवघ्या १५ मिनिटांत ती चालू लागली आणि त्याच दिवशी तिला घरी सोडण्यात आले. पुढील दोन ते तीन दिवसांत तिच्या लघवीतील रक्तस्राव कमी होऊन लघवी पूर्ववत होऊ लागली. त्यानंतर पुन्हा रक्तस्राव झालेला नाही. शस्त्रक्रियेला सुमारे तीन आठवडे झाले असून एंजल सध्या सक्रिय आणि सतर्क आहे. तिच्या प्रकृतीत चांगली सुधारणा दिसून येत आहे.”
मानवी वैद्यकीय उपचारांमध्ये मूत्राशयातील गाठी काढण्यासाठी TURBT तंत्राचा नियमित वापर केला जातो. मात्र, पशुवैद्यकीय क्षेत्रात, विशेषतः कमी वजनाच्या आणि वयोवृद्ध श्वानांमध्ये या तंत्राचा वापर करणे तांत्रिकदृष्ट्या आव्हानात्मक असते. अशा परिस्थितीत एंजलवरील शस्त्रक्रिया यशस्वी झाल्याने भविष्यात प्राण्यांवरील गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियांसाठी अत्यल्प छेदाच्या उपचारपद्धतींचा वापर करण्याच्या नव्या शक्यता निर्माण झाल्या आहेत.
दरम्यान, शस्त्रक्रियेत काढलेल्या गाठींचे ऊतक हिस्टोपॅथॉलॉजिकल तपासणीसाठी पाठवण्यात आले असून कर्करोगाचा प्रसार किती झाला आहे, याचे मूल्यांकन सुरू आहे. या तपासण्यांच्या अंतिम निष्कर्षानुसार पुढील उपचारांची दिशा ठरवण्यात येणार आहे. गरज भासल्यास संपूर्ण शरीरावर परिणाम करणारी केमोथेरपी देण्याऐवजी थेट मूत्राशयात कर्करोगविरोधी औषधे देण्याच्या पर्यायाचाही विचार केला जाऊ शकतो.
श्वानाच्या लघवीतून सातत्याने रक्त येत असल्यास दुर्लक्ष करू नका
यासंदर्भात डॉ. परदेशी यांनी सांगितले, “श्वानांमध्ये मूत्राशयाचा कर्करोग आढळतो. मात्र, सुरुवातीच्या टप्प्यात लघवीतून रक्त येणे हे लक्षण अनेकदा मूत्रमार्गाचा संसर्ग किंवा मुतखडा समजून दुर्लक्षित केले जाते. त्यामुळे कर्करोगाचे निदान होण्यास विलंब होऊ शकतो. विशेषतः वयोवृद्ध श्वानांमध्ये लघवीतून सातत्याने रक्त येत असल्यास वेळीच सखोल तपासणी करणे आवश्यक आहे. एंजलच्या प्रकरणात केवळ कर्करोगाचे निदान होणेच महत्त्वाचे नव्हते, तर तिच्या वयाचा आणि प्रकृतीचा विचार करून कमीत कमी त्रासदायक पद्धतीने गाठी काढणे हे मोठे आव्हान होते. अशा आधुनिक उपचारपद्धतींमुळे भविष्यात अनेक पाळीव प्राण्यांना मोठ्या शस्त्रक्रियेचा त्रास टाळता येऊ शकतो.”
एंजलच्या मालक मिस अरोरा यांनी समाधान व्यक्त करताना सांगितले, “एंजल अनेक वर्षांपासून आमच्या कुटुंबाचा एक भाग आहे. गेल्या काही महिन्यांपासून तिच्या लघवीतून रक्त येत असल्याने आम्ही खूप चिंतेत होतो. डॉ. नरेंद्र परदेशी आणि त्यांच्या संपूर्ण टीमने तिच्या आजाराचे अचूक निदान करून योग्य उपचार केले. आता तिची प्रकृती सुधारत असल्याचे पाहून आम्हाला खूप दिलासा मिळाला आहे. एंजलला मिळालेल्या उपचारांबद्दल आम्ही डॉक्टरांचे मनापासून आभारी आहोत.”
संपादकीय नोंद: मूळ इंग्रजी प्रसिद्धीपत्रकातील वैद्यकीय तपशील, डॉक्टरांची नावे, शस्त्रक्रियेची पद्धत, कालावधी, रक्तस्रावाचे प्रमाण आणि उपचारानंतरची माहिती कायम ठेवली आहे. मराठी वृत्तपत्रांच्या बातमीलेखन शैलीनुसार मजकूर अधिक प्रवाही, वाचनीय आणि मानवी दृष्टिकोनातून मांडला आहे. भारतातील पहिली शस्त्रक्रिया असल्याचा उल्लेख स्वतंत्रपणे पडताळलेला नसल्याने तो डॉक्टरांचा दावा म्हणूनच ठेवला आहे.
