महाराष्ट्रातील शेतीसमोर दुष्काळ, अनियमित पाऊस, वाढते तापमान आणि भूजलपातळीत होणारी घट ही गंभीर आव्हाने उभी आहेत. विशेषतः आंबा, डाळिंब, पेरू, संत्रा, मोसंबी यांसारख्या फळपिकांच्या बागांना पाणीटंचाईचा मोठा फटका बसतो. फळबाग उभी करण्यासाठी शेतकरी अनेक वर्षे मेहनत, वेळ आणि पैसा खर्च करतो. त्यामुळे दुष्काळी परिस्थितीत फळझाडांचे संरक्षण करणे, उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे आणि बागेचे दीर्घकालीन आरोग्य जपणे अत्यंत आवश्यक आहे.
‘पाणी वाचवा, फळझाडे जगवा’ हा मंत्र प्रत्येक फळबागायतदाराने अंगीकारणे ही काळाची गरज आहे. योग्य नियोजन, आधुनिक सिंचन पद्धती आणि शास्त्रीय व्यवस्थापन यांच्या मदतीने कमी पाण्यातही फळबागेचे नुकसान कमी करता येऊ शकते. आच्छादनाचा वापर करून जमिनीतील ओलावा टिकवावा.
दुष्काळी परिस्थितीत जमिनीतील ओलावा टिकवणे हा फळबाग व्यवस्थापनाचा सर्वांत महत्त्वाचा भाग आहे. झाडांच्या बुंध्याभोवती वाफसा राखून वाळलेली पाने, गवत, उसाचे पाचट, भुसा किंवा इतर सेंद्रिय अवशेषांचे आच्छादन करावे. यामुळे जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होते, मातीचे तापमान नियंत्रित राहते आणि तणांची वाढही कमी होते.
आच्छादन करताना झाडाच्या बुंध्याला थेट चिकटून ओलसर सेंद्रिय पदार्थ साचणार नाहीत, याची काळजी घ्यावी. त्यामुळे बुंध्याशी संबंधित रोगांचा धोका कमी करण्यास मदत होते.
*ठिबक सिंचन आणि तण व्यवस्थापनाला प्राधान्य द्या*
पाणीटंचाईच्या काळात पाटाने किंवा सरीने पाणी देण्याऐवजी ठिबक सिंचनाचा वापर अधिक उपयुक्त ठरतो. ठिबक सिंचनामुळे पाणी झाडांच्या मुळांच्या कार्यक्षेत्रात नियंत्रित प्रमाणात देता येते. त्यामुळे पाण्याचा अपव्यय कमी करण्यास मदत होते.
ठिबक संचातील नळ्या, तोट्या, फिल्टर आणि जोडण्या नियमित तपासाव्यात. गळती किंवा अडथळे आढळल्यास त्वरित दुरुस्ती करावी. झाडांचे वय, मातीचा प्रकार, हवामान आणि पाण्याची उपलब्धता लक्षात घेऊन सिंचनाचे वेळापत्रक ठरवावे.
तसेच बागेतील तणांचे नियंत्रण करावे. तणांमुळे पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा वाढते. मात्र, जमिनीची धूप होणार नाही आणि मुळांना इजा होणार नाही, अशा पद्धतीने तण व्यवस्थापन करावे.
*संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करा*
पाण्याची कमतरता असताना झाडांना अन्नद्रव्यांचा पुरवठा योग्य प्रमाणात होणे आवश्यक आहे. मात्र, केवळ जास्त खत दिल्याने झाडांची वाढ चांगली होईल असे नाही. पाण्याची उपलब्धता, झाडांची अवस्था आणि मातीतील अन्नद्रव्यांची स्थिती यांचा विचार करून खत व्यवस्थापन करावे. माती परीक्षणानुसार सेंद्रिय खते, शेणखत किंवा कंपोस्टचा वापर करावा. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता असल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार योग्य उपाययोजना कराव्यात. पाण्याची तीव्र कमतरता असताना अनावश्यक खतांचा वापर टाळावा.
*फळगळ कमी करण्यासाठी योग्य नियोजन करा*
दुष्काळी परिस्थितीत पाण्याचा ताण, तापमानातील वाढ आणि अन्नद्रव्यांचे असंतुलन यांमुळे फुलगळ व फळगळ वाढू शकते. त्यामुळे बागेतील झाडांची नियमित पाहणी करावी. झाडांवरील फळांचा भार, झाडांची वाढ आणि उपलब्ध पाणी यांचा समतोल राखावा.
आवश्यकतेनुसार छाटणी करावी; मात्र ती पिकाच्या प्रकारानुसार आणि योग्य हंगामातच करावी. फळांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी तसेच झाडावरील अनावश्यक ताण कमी करण्यासाठी कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाने शिफारस केलेल्या उपायांचा अवलंब करावा.
*रोग व कीड नियंत्रणाकडे दुर्लक्ष करू नका*
पाण्याच्या ताणामुळे झाडांची प्रतिकारक्षमता कमी होऊ शकते. त्यामुळे कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव वेळेवर ओळखणे महत्त्वाचे आहे. पानांवरील डाग, पाने पिवळी पडणे, फांद्या वाळणे किंवा फळांवर असामान्य लक्षणे दिसल्यास त्यांची कारणे तपासावीत.
बागेतील वाळलेल्या आणि रोगट फांद्या योग्य पद्धतीने काढाव्यात. बाग स्वच्छ ठेवावी आणि रोग-कीड व्यवस्थापनासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन पद्धतीचा अवलंब करावा. कीटकनाशके किंवा बुरशीनाशके वापरताना पिकासाठी नोंदणीकृत उत्पादन, लेबलवरील सूचना आणि कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला यांचे पालन करावे.
*तापमानवाढ आणि उष्णतेपासून झाडांचे संरक्षण करा*
उन्हाळ्यात जमिनीचे तापमान वाढल्यामुळे मुळांच्या कार्यक्षमतेवर आणि झाडांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. झाडांच्या खोडाचे संरक्षण करण्यासाठी कृषी विभागाने शिफारस केलेल्या पद्धतीनुसार खोडाला संरक्षक लेप द्यावा. आवश्यकतेनुसार योग्य आच्छादनाचा वापर करावा.
लहान झाडे आणि नव्याने लागवड केलेल्या रोपांना विशेष काळजी द्यावी. पाण्याचे नियोजन करताना केवळ ठरावीक वेळापत्रकावर अवलंबून न राहता जमिनीतील ओलावा आणि हवामानाची परिस्थिती लक्षात घ्यावी.
*फळांचे संरक्षण आणि योग्य तोडणी*
फळे तयार होण्याच्या अवस्थेत त्यांचे संरक्षण करणेही महत्त्वाचे आहे. पिकानुसार योग्य आकाराच्या व हवेशीर फळसंरक्षक पिशव्यांचा वापर करता येतो. त्यामुळे काही पिकांमध्ये कीड, पक्षी आणि उन्हामुळे होणारे नुकसान कमी करण्यास मदत होते.
फळांची तोडणी योग्य परिपक्वतेच्या अवस्थेत करावी. तोडणी करताना फळांना इजा होणार नाही, याची काळजी घ्यावी. स्वच्छ हाताळणी, योग्य प्रतवारी, सुरक्षित पॅकिंग आणि योग्य साठवण यामुळे फळांची गुणवत्ता टिकवता येते आणि बाजारातील नुकसान कमी करता येते.
*पावसाचे पाणी साठवा आणि भविष्यासाठी नियोजन करा*
दुष्काळावर मात करण्यासाठी केवळ उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करणे पुरेसे नाही, तर पावसाचे पाणी साठवणे आणि जमिनीत मुरवणेही आवश्यक आहे. शेतातील उतार, मातीचा प्रकार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार शेततळे, बांधबंदिस्ती, समतल चर किंवा इतर जलसंधारण उपायांचा विचार करावा.
शेतातील पाण्याचा ताळेबंद तयार करावा. उपलब्ध पाणी किती दिवस पुरेल, कोणत्या झाडांना किती पाणी आवश्यक आहे आणि कोणत्या कामांना प्राधान्य द्यायचे, याचे नियोजन करावे. गंभीर पाणीटंचाईच्या परिस्थितीत झाडांच्या जगण्याला प्राधान्य देऊन कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली निर्णय घ्यावेत.
*शेतकऱ्यांसाठी काही महत्त्वाच्या सूचना*
उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने आणि नियोजनबद्ध वापर करा. ठिबक सिंचनाची नियमित तपासणी व देखभाल करा.
जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी सेंद्रिय आच्छादनाचा वापर करा.
माती परीक्षणानुसार संतुलित खत व्यवस्थापन करा.
बागेतील कीड, रोग आणि तणांचे नियमित निरीक्षण करा.
अनावश्यक पाणी, खते आणि कीटकनाशकांचा वापर टाळा.
कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्र आणि कृषी विद्यापीठांच्या शिफारशींचे पालन करावे .
पुढील हंगामासाठी पाणी साठवण आणि जलसंधारणाचे नियोजन आतापासूनच करा.
दुष्काळ ही गंभीर समस्या असली, तरी योग्य नियोजन, शास्त्रीय तंत्रज्ञान आणि उपलब्ध साधनसंपत्तीचा कार्यक्षम वापर यांद्वारे फळबागेचे नुकसान कमी करता येऊ शकते. जमिनीतील ओलावा टिकवणे, ठिबक सिंचनाचा वापर, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, कीड-रोग नियंत्रण आणि पावसाच्या पाण्याचे संधारण या उपायांना एकत्रितपणे प्राधान्य देणे गरजेचे आहे.
आज वाचवलेला प्रत्येक थेंब उद्याच्या फळबागेला जीवन देऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याने पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरावा, मातीचे आरोग्य टिकवावे आणि फळबागेचे दीर्घकालीन संवर्धन करावे.
०००
संकलन: जिल्हा माहिती कार्यालय, पुणे
