वारंवार हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळे, मधुमेह आणि ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲपनियाचा त्रास असलेल्या ४६ वर्षीय रुग्णावर छातीचे हाडे न कापता फक्त ३ ते ५ सेंटीमीटरच्या छेदातून जटिल बायपास शस्त्रक्रिया
पुणे, ऑक्टोबर २०२६ : पिंपरी, पुणे येथील डीपीयू सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलमधील डॉक्टरांनी सुमारे १३० किलो वजनाच्या ४६ वर्षीय पुरुष रुग्णावर मिनिमली इनव्हेसिव्ह कोरोनरी आर्टरी बायपास शस्त्रक्रिया यशस्वीपणे केली. या रुग्णाच्या हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांमध्ये वारंवार अडथळे निर्माण होत होते. तसेच रुग्णाला मधुमेह आणि ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲपनिया म्हणजेच झोपेत श्वास घेण्यास वारंवार अडथळा येण्याचा त्रास होता.
सुमारे तीन वर्षांपूर्वी रुग्णाच्या हृदयाच्या अनेक रक्तवाहिन्यांमधील अडथळे दूर करण्यासाठी अँजिओप्लास्टी करण्यात आली होती. मात्र, दोन ते तीन वर्षांच्या कालावधीत पुन्हा गंभीर स्वरूपाचे अडथळे निर्माण झाले. त्यानंतर डॉक्टरांनी त्याला कोरोनरी आर्टरी बायपास ग्राफ्टिंग (सीएबीजी) शस्त्रक्रिया करण्याचा सल्ला दिला. अनेक रुग्णालयांमध्ये सल्ला घेतल्यानंतर शस्त्रक्रियेद्वारे उपचार करण्यासाठी या रुग्णाला डीपीयू सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये पाठविण्यात आले.
रुग्णाचे अतिलठ्ठपणा, मधुमेह आणि ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲपनिया यांमुळे उपचारांमध्ये अतिरिक्त आव्हाने निर्माण होण्याची शक्यता लक्षात घेऊन, डीपीयू सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलमधील हृदय व रक्तवाहिन्यांचे, छातीचे आणि रक्तवाहिन्यांच्या शस्त्रक्रियेचे तज्ज्ञ (सीव्हीटीएस) तसेच प्रगत हृदयशस्त्रक्रिया तज्ज्ञ डॉ. आशिष बाविस्कर आणि त्यांच्या पथकाने मिनिमली इनव्हेसिव्ह बायपास शस्त्रक्रियेचा पर्याय निवडला.
छातीचे हाड न उघडता बायपास शस्त्रक्रिया
पारंपरिक मिडियन स्टर्नोटॉमी पद्धतीऐवजी शस्त्रक्रिया पथकाने बरगड्यांमधून सुमारे ३ ते ५ सेंटीमीटरचा छेद देऊन हृदयापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग निवडला. त्यामुळे छातीचे हाड कापण्याची आवश्यकता भासली नाही.
डॉ. आशिष बाविस्कर म्हणाले, “मिनिमली इनव्हेसिव्ह हृदयशस्त्रक्रियेमुळे छातीचे हाड उघडण्याची प्रक्रिया टाळून तुलनेने लहान शस्त्रक्रियात्मक छेदातून जटिल हृदयविषयक शस्त्रक्रिया करणे शक्य होते. या रुग्णाच्या बाबतीत अतिलठ्ठपणा, मधुमेह आणि ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲपनिया यांमुळे शस्त्रक्रियेच्या आधी, शस्त्रक्रियेदरम्यान आणि त्यानंतरच्या व्यवस्थापनातील गुंतागुंत वाढली होती. त्यामुळे शस्त्रक्रियेचे काळजीपूर्वक नियोजन करणे विशेष महत्त्वाचे होते.”
पारंपरिक स्टर्नोटॉमी पद्धतीमध्ये हृदयापर्यंत पोहोचण्यासाठी छातीचे हाड कापले जाते. ही पद्धत टाळल्यामुळे काही रुग्णांमध्ये छातीच्या हाडाच्या जखमेच्या भरून येण्याशी संबंधित अडचणी आणि शस्त्रक्रियेनंतर हालचाल सुरू करण्यातील आव्हाने कमी होण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः अतिलठ्ठपणा आणि मधुमेह यांसारखे जोखमीचे घटक असलेल्या निवडक रुग्णांसाठी याचा फायदा होऊ शकतो.
तथापि, मिनिमली इनव्हेसिव्ह शस्त्रक्रिया करणे योग्य आहे की नाही, हे हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांची रचना, यापूर्वी झालेल्या शस्त्रक्रिया किंवा उपचार, रुग्णाची एकूण प्रकृती आणि शस्त्रक्रिया पथकाचे कौशल्य यांवर अवलंबून असते.
भूल देण्यासाठी काळजीपूर्वक नियोजन आवश्यक
रुग्णाचा अतिलठ्ठपणा आणि ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲपनिया यांमुळे भूल देताना अतिरिक्त आव्हाने निर्माण झाली. विशेषतः श्वसनमार्गाचे व्यवस्थापन, कृत्रिम श्वसन, शरीरातील ऑक्सिजनची पुरेशी पातळी राखणे आणि शस्त्रक्रियेनंतर श्वसननलिका सुरक्षितपणे काढणे या बाबींमध्ये विशेष काळजी घेणे आवश्यक होते.
उपचार करणारे भूलतज्ज्ञ डॉ. वेणुराज वार्के म्हणाले, “अतिलठ्ठपणा आणि ऑब्स्ट्रक्टिव्ह स्लीप ॲपनिया असलेल्या रुग्णांसाठी शस्त्रक्रियेपूर्वी, शस्त्रक्रियेदरम्यान आणि शस्त्रक्रियेनंतर श्वसनमार्ग व श्वसनप्रक्रियेचे काळजीपूर्वक नियोजन करणे आवश्यक असते. संपूर्ण शस्त्रक्रियेदरम्यान पुरेसे वायुवीजन आणि शरीरातील ऑक्सिजनची योग्य पातळी राखणे, रुग्णाला योग्य स्थितीत ठेवणे, औषधांचे योग्य प्रमाण निश्चित करणे आणि शस्त्रक्रियेनंतर श्वसननलिका सुरक्षितपणे काढणे यावर आमचे विशेष लक्ष होते.”
या सर्व आव्हानांनंतरही, शस्त्रक्रियेनंतर सुमारे दोन तासांनी रुग्णाच्या श्वसननलिका यशस्वीपणे काढण्यात आली.
डॉ. बाविस्कर म्हणाले, “रुग्णाची सुरुवातीची प्रकृती सुधारण्याची प्रक्रिया उत्साहवर्धक आहे. रुग्णाची सुरक्षितपणे प्रकृती सुधारावी आणि योग्य टप्प्यावर त्याला दैनंदिन जीवनात पुन्हा सहभागी होता यावे, यासाठी आम्ही प्रयत्नशील आहोत.”
जटिल हृदयविकार उपचारांसाठी बहुवैद्यकीय समन्वय
मिनिमली इनव्हेसिव्ह हृदयशस्त्रक्रिया हा काळजीपूर्वक निवडलेल्या रुग्णांसाठी उपलब्ध असलेला एक पर्याय आहे. पारंपरिक स्टर्नोटॉमी पद्धतीला हा पर्याय ठरू शकतो. या पद्धतीचा अवलंब करण्यापूर्वी हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांची रचना, यापूर्वी करण्यात आलेले उपचार आणि रुग्णाची एकूण वैद्यकीय स्थिती यांचे मूल्यमापन करणे आवश्यक असते. तसेच शस्त्रक्रिया आणि भूल देण्याच्या क्षेत्रातील योग्य तज्ज्ञता असणेही महत्त्वाचे असते.
अनेक सहविकार असलेल्या रुग्णांच्या शस्त्रक्रियेपूर्वीच्या आणि शस्त्रक्रियेनंतरच्या व्यवस्थापनासाठी हृदयशल्यचिकित्सक, हृदयरोगतज्ज्ञ, भूलतज्ज्ञ, अतिदक्षता विभागातील तज्ज्ञ, श्वसनविकार तज्ज्ञ आणि परिचारिका पथक यांच्यात समन्वय आवश्यक असतो.
या उपचार प्रक्रियेत मिस भारती, श्री. गौहर, श्री. दिशांत, अतिदक्षता विभागातील परिचारिका पथक आणि भौतिकोपचारतज्ज्ञ पथकाने सहकार्य केले.
डीपीयूच्या पथकाने सांगितले की, हे प्रकरण योग्य रुग्णांची निवड करून त्यांच्यावर उपचार करताना प्रगत शस्त्रक्रिया कौशल्य, विविध वैद्यकीय शाखांमधील तज्ज्ञांचा समन्वय आणि अचूकतेवर आधारित हृदयविकार उपचार यांची महत्त्वपूर्ण भूमिका अधोरेखित करते. विशेषतः अनेक सहविकार असलेल्या रुग्णांसाठी अशा उपचारपद्धती उपयुक्त ठरू शकतात.
प्रगत हृदयविकार उपचारांसाठी संस्थेची कटिबद्धता
डॉ. पी. डी. पाटील, कुलपती, डॉ. डी. वाय. पाटील विद्यापीठ (अभिमत विद्यापीठ), पिंपरी, पुणे म्हणाले, “हे जटिल प्रकरण प्रगत हृदयशस्त्रक्रिया कौशल्य, विविध वैद्यकीय शाखांमधील समन्वयाने घेतलेले निर्णय आणि रुग्णकेंद्रित उपचार यांची सांगड घालण्याचे महत्त्व अधोरेखित करते. प्रगत आणि अत्याधुनिक हृदयविकार उपचार अधिकाधिक रुग्णांपर्यंत पोहोचविणे आणि जटिल वैद्यकीय गरजा असलेल्या रुग्णांनाही त्यांच्या घराजवळ योग्य शस्त्रक्रियात्मक उपचार उपलब्ध करून देणे, हा आमचा सातत्यपूर्ण प्रयत्न आहे.”
डॉ. भाग्यश्री पी. पाटील, प्र-कुलपती म्हणाल्या, “अनेक वैद्यकीय आव्हाने असलेल्या रुग्णावर मिनिमली इनव्हेसिव्ह पद्धतीचा यशस्वी वापर करणे हे अचूकतेवर आधारित हृदयशस्त्रक्रियेच्या वाढत्या क्षमतेचे प्रतिबिंब आहे. रुग्णांची सुरक्षितता कायम राखून, शस्त्रक्रियेमुळे शरीरावर येणारा ताण कमी करण्यास आणि प्रकृती सुधारण्यास मदत करणाऱ्या योग्य प्रगत तंत्रांचा अवलंब करणे, हे आमचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे.”
डॉ. यशराज पाटील, विश्वस्त व खजिनदार म्हणाले, “प्रगत आरोग्यसेवा केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून नसते, तर तज्ज्ञता, पायाभूत सुविधा आणि विविध वैद्यकीय शाखांमधील समन्वयातून रुग्णांसाठी अर्थपूर्ण परिणाम साध्य करण्याच्या क्षमतेवरही अवलंबून असते. आधुनिक शस्त्रक्रिया तंत्रज्ञान आणि प्रगत उपचार क्षमता यांच्या साहाय्याने हृदयविकार उपचार विभाग अधिक मजबूत करण्यासाठी तसेच या प्रदेशातील आणि त्यापलीकडील रुग्णांनाही प्रगत हृदयविकार उपचार उपलब्ध करून देण्यासाठी आम्ही कटिबद्ध आहोत.”
रुग्णालयातील हृदयविकार उपचार केंद्रामध्ये हृदयरोगशास्त्र आणि हृदय व छातीची शस्त्रक्रिया (सीव्हीटीएस) या विभागांचा समावेश आहे. मिनिमली इनव्हेसिव्ह हृदयशस्त्रक्रियांचाही या केंद्रातील हृदयशस्त्रक्रिया सेवांमध्ये समावेश आहे.
