🚩 “एकनाथषष्ठी -संस्कृतीरक्षक कुरितीभेदक, समाजप्रबोधक युगप्रवर्तक संत एकनाथांना विनम्र श्रद्धांजली 🚩

🔸पंचपर्वश्रेणी🔸
याच दिवशी संत एकनाथांच्या संदर्भात एकूण ५ घटना घडल्या.
नाथांचे गुरु जनार्दनस्वामी यांचा जन्मदिवस व पुण्यतिथी म्हणून एकनाथ स्वतः हा दिवस साजरा करत.
जनार्दनस्वामींना दत्तात्रयांचे दर्शन व अनुग्रह याच दिवशी लाभला.
एकनाथांना जनार्दन स्वामींचे दर्शन व अनुग्रह याच दिवशी झाला.
आणि एकनाथ महाराजांनी याच दिवशी पैठणला गोदावरी नदीमध्ये जलसमाधी घेतल्याने एकनाथषष्ठी म्हणून हा दिवस साजरा होऊ लागला.
या ५ घटनांमुळे या दिवसास “पंचपर्वश्रेणी” असे म्हणतात.

🔸एकनाथी भागवत, भावार्थ रामायण, रुक्मिणी स्वयंवरअसे ग्रंथ नाथांनी लिहीले. शिवाय शके १२१२मध्ये संत ज्ञानेश्वरांनी लिहीलेली ज्ञानेश्वरी पुढे २५० वर्षांनी एकनाथांनी शुद्धीकरण करुन समाजोपयोगी केली, म्हणूनच आज आपण सहजपणे ज्ञानेश्वरीची पारायणे करु शकतो. याशिवाय “अभंग, गवळणी, खेळीया, भोवरा, आरत्या, भारुडे” अशी विविध प्रकारची काव्यरचना त्यांनी जनसामान्यांसाठी उपलब्ध करुन दिली.

🔸’भारुड’ रचना संत ज्ञानदेव व संत नामदेव या एकनाथपूर्व तशीच संत तुकाराम, समर्थ रामदास आदि एकनाथोत्तर संतांनी केलेली असली, तरी नाथांचीच भारुडे इतकी लोकप्रिय झाली की “भारुडे” म्हणजे एकनाथांची असा समज रुढ झाला. बहुरूढ ते भारुड, भराडी जातीचे लोक गातात ते भारुड, अथवा “भारुड” नावाच्या द्विमुख पक्ष्याप्रमाणे द्व्यर्थी गीत म्हणजे भारुड, अशा भारुडाच्या व्युत्पत्ति सुचविल्या गेल्या आहेत.

🔸आध्यात्मिक व नैतिक शिकवण देणारे मराठीतील रुपकात्मक नाट्यगीत म्हणजे “भारुड”.ही रुपके
महालक्ष्मी, भवानी, खंडोबा, बहिरोबा इ. देवतांचे उपासक;
महानुभाव, लिंगायत, नाथ इ. पंथाचे अनुयायी;
आंधळा, पांगळा, बहिरा इ. भिक्षेकरी;
ज्योतिषी, डोंबारी, कोल्हाटी, जादुगार, भांड इ. लोककलावंत;
दळण, कांडण, बाजार, वृश्चिकदंश इ. प्रसंग;
फुलवरा बांधणे, नवस करणे, हळद लावणे इ. विधी;
हुतुतू, टिपरी, भोवरा, पिंगा इ. खेळ;
एडका, कुत्रा,कोल्हा, बैल, टिटवी इ. पशुपक्षी
यांच्यावर रचलेली आहेत.

🔸एकनाथांची भारुडे लोकप्रिय होण्याची चार कारणे–🔸
१) विविधता २) नाट्यात्मकता ३) विनोद आणि ४) गेयता.

संत एकनाथ हे नित्यनैमित्तिक कर्म “विधीगौरवे श्रुंगारोनि” आचरणारे व सांसारिकांची सुखदुःखे, इच्छा-आकांक्षा, आवडी-निवडी इ. विषयी जिव्हाळा बाळगणारे. त्यामुळे सामान्यांच्या सुखदुःखांशी ते सहज समरस होत. याच लौकिक जीवनाच्या आधारे सांसारिकांना आध्यात्मिक, नैतिक शिकवण द्यावी आणि मनोरंजनाच्या आधारे लोकशिक्षणाचे कार्य साधावे, हाच त्यांचा “भारुड” या रचनेमागील हेतु लक्षात येतो.

🔸नाथांचा खेळिया (कूट भारुड) –
चिंचेचे पानावर देऊळ रचले l
आधी कळस मग पाया रे l
देव पुजू गेलो तव देऊळ उडाले l
परियेसी सद्गुरु राया रे ll

इथे चिंचेचं पान म्हणजे ईश्वराचा विश्वनिर्मितिचा संकल्प. आणि देऊळ म्हणजे ब्रह्मांड रचना. त्या ब्रह्मांडात ईश्वर हा कळसाच्या ठिकाणी आहे, तर त्याच्यापासून सगळी सृष्टी निर्माण होते, म्हणून सृष्टीची रचना कळसापासून पायाकडे अशी आहे. भगवद्गीतेतला “ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम्” हे १५व्या अध्यायातलं वर्णन इथे तंतोतंत लागू पडते. याठिकाणी विश्वरुपी त्रिगुणात्मक देवळातला देव पूजला म्हणजे त्याचे मूळ स्वरुप समजून घेतले की परब्रह्माचे ईश्वरत्व आणि पंचभौतिक सृष्टीचे त्रिगुणात्मक रुप सारेच लयाला जाते.

🔸म्हणूनच “देऊळ उडाले आणि शाश्वत ब्रह्म शिल्लक उरले” हे ज्ञान केवळ सद्गुरुकृपेने प्राप्त होते म्हणून सद्गुरुला शरण जावे, हा संदेश नाथ कोडं उलगडण्याच्या रुपात सर्व सामान्यांच्या मनात रूजवतात. ▪️▪️▪️▪️▪️▪️▪️