आकाशाकडे पाहा. आपण एकटे नाही आहोत. संपूर्ण वि श्व आपल्यासाठी अनुकू ल आहे आणि जे स्वप्न पाहतात आणि कठोर परि श्रम करतात त्यांना सर्वो त्तम दे ण्यासाठीच ते सगळं एकत्र येतं.” — डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम १९६९ साली स्थापन झालेल्या भारतीय अवकाश संशोधन संस्थेने (ISRO) अवकाश वि ज्ञानात संशोधन के ले आणि अनेक अवकाश मोहि मा यशस्वीरीत्या पूर्ण के ल्या आहेत. ISRO ने डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम सारखे अनेक शास्त्रज्ञ दि ले, ज्यांनी तरुण पि ढीला अवकाश तंत्रज्ञान क्षेत्रात करि अर करण्यासाठी प्रेरि त के ले. ISRO ने भारताच्या अवकाश क्षमतांचा वि कास करण्यास मदत के ली आहे आणि जागति क अवकाश अन्वेषणात महत्त्वपूर्ण योगदान दि ले आहे. मंगळयान (Mars Orbiter Mission) आणि चांद्रयान मोहि मांसारख्या वि वि ध मि शन्स आणि प्र कल्पांच्या माध्यमातून, ISRO ने भारताला अवकाश उद्योगातील प्र मुख खेळाडू म्हणून स्थान मि ळवून दि ले आहे, ज्याने स्थापित अवकाश-शक्ती राष्ट्रांशी स्पर्धा करण्याची आपली क्षमता दर्शविली आहे. या संस्थेने अनेक तरुणांना अवकाश विज्ञानात करिअर करण्यासाठी प्रेरित केले आहे, कठोर परि श्रम आणि नवोपक्र माच्या माध्यमातून राष्ट्राच्या दृष्टीकोनाला पुढे नेण्याचा प्रयत्न केला आहे. चांद्रयान ३ मोहिमेच्या उल्लेखनीय यशानंतर, भारतीय २३ ऑगस्टला ‘राष्ट्रीय अवकाश दि न’ म्हणून त्याचा वर्धा पन दि न साजरा करण्यासाठी एकत्र येणार आहेत. एक वर्षा पूर्वी , भारत चंद्रावर उतरलेल्या चौथा देश बनला आणि दक्षिण ध्रुवीय प्रदेशात उतरलेला पहिला देश बनला. देश एकत्र येऊन या गौरवशाली वैज्ञानिक कर्तृत्वाचा अभि मानाने पुनरावलोकन केरल आणि भविष्यातील प्रकल्पांसाठी योजना आलेख. स्पेस डे हे आपण अखेरीस अवकाश वि ज्ञान आणि तंत्रज्ञानातील शक्ती म्हणून उदयास आलो आहोत याची जाणीव करून देणाेर एक ठोस पुरावे आहेत. उत्सव साजरा करण्याच्या कारणासोबतच, राष्ट्रीय अवकाश दि न देशभरातील तरुण मनांना अवकाश वि ज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात काम करण्याचे स्वप्न साध्य करण्यासाठी प्र यत्न करण्यास आणि प्रेरि त केरल. आमचे विद्यापीठ, डॉ. वि श्वनाथ कराड एमआयटी वर्ल्ड पीस युनि व्हर्सि टी नेहमीच संशोधन आणि नवोपक्र मावर लक्ष कें द्रि त करणारी संस्था राहिली आहे. प्र त्येक वि द्यार्थ्या ला त्यांच्या शैक्षणि क कौशल्यांचा वापर करून दीर्घकाळ टि कणारी काहीतरी नि र्मा ण करण्यासाठी संसाधने उपलब्ध करून दि ली जातात. अशा एका प्र कल्पाचे नाव आहे ‘वि श्वरूप दर्शन आर्यभट्ट वेधशाळा’ (ऑब्झर्व्हेटरी) ज्यामध्ये स्वयंचलित घुमट आणि ग्र ह, आकाशगंगा, ताेर, सुपरनोव्हा, नीहारि का इत्यादी गूढ आकाशीय वस्तूंचे उच्च रि झोल्यूशन प्र ति मा टि पण्यासाठी सर्व नवीनतम उपकरणे आहेत. हे आमच्या वि द्यापीठाच्या कॅ म्पसवरील इको पार्कमध्ये स्थित आहे. संशोधनात प्र गती आणि ज्ञान शोधण्याच्या संस्कृतीला प्रोत्साहन देण्याच्या वि द्यापीठाच्या वचनबद्धतेतील हा एक महत्त्वपूर्ण टप्पा आहे. हे के वळ तांत्रि क चमत्कार नाही, तर वैज्ञानि क प्र गती, शैक्षणि क संधी आणि सार्वजनि क सहभाग यांचे प्रतीक आहे. ही वेधशाळा एकावेळी एक पाऊल टाकू न वि श्वातील रहस्ये उघड करण्यासाठी योगदान देते. सामान्य जनतेसाठी, विशेषतः तारे पाहण्याच्या सत्रांद्वारे आकाशाचा अभ्यास करण्यासाठी हे आकर्षणाचे केंद्र आहे. भवि ष्यात, ही सुवि धा खगोलशास्त्र आणि खगोलभौति की क्षेत्रातील उत्कृ ष्टतेच्या कें द्रात रूपांतर होऊ शकते. स्टार गेजिंग सत्रांव्यतिरिक्त, ही सुविधा संशोधकाला वि शि ष्ट गूढ आकाशीय वस्तूंकडून डेटा गोळा करण्यात आणि या क्षेत्रात प्र गती करण्यासाठी त्याचे वि श्लेषण करण्यात मदत करू शकते.
भव्य आकाशीय वस्तूंकडे पाहण्यासाठी ऑप्टि कल स्पेक्ट्रम ही एकमेव पर्या य नाही. या वस्तू ेरडि ओ तरंगांचे उत्सर्जन करतात जे हवामान उपग्र ह ग्राउंड स्टेशनच्या समान सेटअप सह शोधल्या जाऊ शकतात. कॅम्पसमध्ये अशा एकमेव प्रकारची वेधशाळा स्थापन के ल्यानंतर, आम्ही आमचे स्वतःचे ग्राउंड स्टेशन स्थापन करत आहोत जे उपग्रहांकडून सिग्नल प्र ाप्त करण्यास सक्षम आहे आणि ते आकाशीय वस्तूंकडून सि ग्नल प्र ाप्त करण्यासाठी वि स्तारि त के ले जाऊ शकते. हा प्रकल्प वि द्यापीठाच्या ेरडि ओ खगोलशास्त्राच्या क्षमतेला प्रगती देण्याचे उद्दि ष्ट ठे वतो, वि द्यार्थ्यां ना आणि शि क्षकांना अत्याधुनि क तंत्रज्ञान आणि वास्तवि क वेळे त डेटा संकलनात प्र त्यक्ष अनुभव प्रदान करतो. आम्ही विद्यापीठ कॅम्पसमधील आर्यभट्ट इमारतीच्या छतावर ऑल-स्काय कॅ मेरासह अनेक प्र कारच्या अँटेना सेटअप तयार करत आहोत. ग्राउंड स्टेशन इतर वि द्यापीठे, संशोधन संस्था आणि अवकाश संस्थांशी सहयोग सुलभ केरल, आमचे शैक्षणि क आणि व्यावसायि क नेटवर्क विस्तारित केरल. अशा सहयोगांमुळे आमच्या वि द्यार्थ्यां ना जागति क वैज्ञानि क उपक्र मांवर काम करण्यासाठी अनन्य संधी मि ळतील आणि प्र काशने आणि परि षद सादरीकरणांद्वाेर त्यांच्या शैक्षणि क प्र ोफाइलला चालना मि ळे ल. ISRO च्या ऐति हासि क यशाचे स्मरण आणि राष्ट्रीय अवकाश दि न साजरा करण्यासाठी, आम्ही २८ ऑगस्ट २०२४ रोजी दुपारी ३ ते ५ वाजेपर्यंत सर्वां साठी खुल्या असलेल्या कार्यक्र माचे आयोजन करीत आहोत. या कार्यक्र मात आम्ही आमचे ग्राउंड स्टेशन सेटअप आणि दुर्बी ण दाखवू आणि उत्सुक असलेल्या सर्वां साठी त्याचे कामकाज समजावून सांगू. या कार्यक्र मासाठी नोंदणीची लिंक खालील प्रमाणे आहे आणि कार्यक्र म नि :शुल्क असून नोंदणी आवश्यक आहे.
https://forms.gle/xYHnj4iNYUGi8XL8A
प्रा. डॉ. मिलिंद पांडे
प्र -कुलगुरू,
एमआयटी वर्ल्ड पीस युनिव्हर्सिटी, पुणे, भारत
