‘स्वातंत्र्याचे रक्षण करणे हे आमचे कर्तव्य आहे’ हा लोकमान्य बाणा लाखो विद्यार्थ्यांमध्ये रुजविणारे, ‘माझी भारतमाता २१ व्या शतकात विश्वगुरू होईल’ ही स्वामी विवेकानंदांची संकल्पना मूर्त स्वरूपात आणणारे, प्रखर राष्ट्रभक्त दादाराव कराड यांच्या जडणघडणीत तयार झालेले रत्न आणि आदिशक्तीरूप प्रयागअक्कांच्या संस्कारात वाढलेले व्यक्तित्व अर्थात आंतरराष्ट्रीय शिक्षणतज्ञ विश्वधर्मी प्रा. डॉ. विश्वनाथ कराड सर यांच्या स्वप्नपूर्तीचा सोहळा म्हणजे विश्वधर्मी मानवतातीर्थ भवनाचा भव्य उदघाटन समारंभ हा दिनांक १४ नोव्हेंबर रोजी यज्ञभूमी रामेश्वर, लातूर येथे संपन्न होत आहे. मानवी कल्याणासाठी विश्वगीत असणारे पसायदान देणारे तत्वज्ञ संत श्री ज्ञानेश्वर माऊली यांचा वसा पुढे चालवत मानवकल्याणासाठी शिक्षण, ऊर्जा आणि दिशा देणारे हे मंगलकारक मानवतातीर्थ भवन ही अदभुत वास्तू एक ऊर्जादायी केंद्र आहे. संपूर्ण भारतात एकमेवद्वितीय असणारी ही वास्तू म्हणजे मानवी इतिहासातील सुवर्णजडीत इतिहासाचे पान ठरेल यात शंकाच नाही.
भारतीय संस्कृतीत पृथ्वी ही फक्त मातीची बनलेली वस्तू नव्हे, तर माता आहे. ती आम्हाला आहार देते, आश्रय देते आणि जीवनाचे मूलभूत तत्त्व शिकवते. संस्कृतातील एक प्राचीन श्लोक म्हणतो:
भूः शक्तिः पृथिवी देवी सर्वभूताश्रयणं सदा। म्हणजेच, भूमी ही शक्ती आहे, पृथ्वी ही देवी आहे, जी सदैव सर्व प्राण्यांचे आश्रयस्थान आहे.
वरील श्लोक आपल्याला स्मरण करून देतो, की पृथ्वी ही केवळ भौतिक अस्तित्व नव्हे, तर आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक आधार आहे. आजच्या वैश्विक जगात, जिथे ध्रुवीकरण आणि संघर्ष वाढत आहेत, अशा वेळी ‘मानवतातीर्थ भवन’ सारखे प्रार्थनागृह हे एक नवीन आशादायी भविष्य उदयास येत आहे. हे भवन केवळ जागतिक सभागृह नसून, सांस्कृतिक वारसा जपणारे, एकता प्रस्थापित करणारे आणि मानवजातीच्या उत्कर्षासाठी समर्पित तीर्थ आहे. हे भवन भारतीय संस्कृतीच्या मूल्यांवर आधारित असून, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पर्यावरणस्नेही संकल्पनेचा वापर करून बांधले गेले आहे. “भूमी ही माता, तिचे दूध अमृत।” असे सांगणारी आमची संस्कृती, शिकवते की मानवाने तिच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करावी. मानवतातीर्थ भवन हे पवित्र यज्ञभूमी रामेश्वरच्या भूमीवर उभे राहून, मानवतेच्या अमृतासारख्या मूल्यांचे संरक्षण आणि संवर्धन करते.
भारतीय संस्कृती आणि वैश्विक मानवतातीर्थाचे स्थान:
भारतीय संस्कृती ही विविधतेची सुपीक भूमी आहे. येथे वेगवेगळ्या धर्म, भाषा आणि परंपरा एकत्र येऊन एक सुंदर मिलाफ साधतात. विश्वधर्मी मानवतातीर्थ, ज्याला मानवतेचे मंदिर किंवा तीर्थक्षेत्र म्हणू, हे केवळ पूजेचे स्थळ नसून, सामाजिक आणि सांस्कृतिक केंद्र आहे. वेदांमध्ये म्हटले आहे:
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः।
मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत् सर्वे भवन्तु सुखिनः॥
म्हणजेच सर्वजण सुखी होवोत, सर्वजण निरोगी होवोत। कोणीही दुःखी होऊ नये, सर्वजण सुखी होवोत। हा मंत्र मानवतेच्या सार्वत्रिक कल्याणाची प्रार्थना करतो. मानवतातीर्थ भवन हे असेच एक आधुनिक तीर्थ आहे, जिथे अध्यात्मिक परंपरेच्या माध्यमातून सर्व मानवजातीला एकत्र आणले जाते. पारंपरिक मंदिरांप्रमाणे हे भवन वेद, उपनिषद आणि पुराणांच्या शिकवणींवर आधारित आहे, पण त्यात नवीन कल्पना जोडल्या गेल्या आहेत. हे भवन व्यक्तींच्या आंतरिक उर्जेवर चालते, पवित्र जीवनग्रंथाचे मार्गदर्शन देते आणि मनाच्या संवादाने जगभरातील लोकांना जोडते. हे भारतीय संस्कृतीचे प्रतीक आहे, ज्यात ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ (संपूर्ण जग एक कुटुंब आहे) हे तत्त्व मूर्त रूप धारण करते.
मानवतातीर्थ भवन हे समविचारी व्यक्तींच्या टाळ्यांसारखे आहे, ज्यात विविध हात एकत्र येऊन सामूहिक ध्वनी नाद निर्माण करतात. भारतीय संस्कृतीत तीर्थक्षेत्रे ही केवळ धार्मिक नसून, ज्ञानाचे केंद्र असतात. काशी, उज्जैन किंवा तिरुपतीसारख्या ठिकाणी लाखो लोक एकत्र येतात, जिथे जात, धर्म किंवा वर्गाची सीमा नसते. मानवतातीर्थ भवन हे २१व्या शतकातील असे तीर्थ आहे, जे पर्यावरणीय संकट आणि सामाजिक विभाजनाच्या काळात एकतेची धग निर्माण करते.
मानवतातीर्थ भवन: एक नवकल्पना तीर्थ
मानवतातीर्थ भवन हे पारंपरिक विश्वधर्मी प्रार्थनागृहाचे आधुनिक रूप आहे. ते एका विशाल परिसरात वसलेले आहे, ज्यात मध्यभागी एक भव्य मंडप आहे, जो मानवतेच्या मंत्रांनी गूंजतो. भवनाचे निर्माण वास्तुशास्त्रावर आधारित आहे, ज्यात पंचमहाभूतांचा (पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश) समावेश आहे.
माता भूमिः पितृ दिवः सर्वं विश्वं तपोमयम्। माता भूमी, पिता आकाश, संपूर्ण विश्व तपश्चर्या आहे।
हे भवन केवळ प्रार्थनेसाठी नसून, सांस्कृतिक कार्यशाळा, ध्यान सत्रे आणि आंतरराष्ट्रीय संमेलनांसाठीही आहे. कल्पना अशी आहे की, अध्यात्मिक परंपरेच्या माध्यमातून मानवतेच्या मूलभूत मूल्यांचा प्रसार करणे. उदाहरणार्थ, येथे ‘अहिंसा परमो धर्मः’ (अहिंसा हाच सर्वोच्च धर्म आहे) या महात्मा गांधींच्या आणि तथागत गौतम बुद्धाच्या शिकवणीवर आधारित कार्यक्रम चालतील जे पर्यावरण संरक्षणाशी जोडलेले असतील.
भवनाची नवीनता ही त्याच्या ‘मानवता तीर्थ यात्रा’ या संकल्पनेत आहे. यात विश्वशांती दर्शन चॅनेलच्या उपक्रमातून जगभरातील लोक घरी बसून सहभागी होऊ शकतात. हे COVID-19 नंतरच्या जगासाठी उपयुक्त आहे, जिथे प्रत्यक्ष उपस्थिती प्रत्येकवेळी शक्य नसते. भारतीय संस्कृतीमध्ये, तीर्थयात्रा ही आत्मशुद्धीचे साधन आहे; येथे ती मानवशुद्धीचे साधन होते. भवनात विविध धर्मांच्या शिकवणुकीचे प्रतिनिधित्व आहे, ज्यामुळे ते एक बहुधार्मिक केंद्र होते.
एकतेचे प्रतीक: सांस्कृतिक वारसा आणि सामाजिक बंध आजच्या काळात, जिथे राजकीय आणि धार्मिक संघर्ष वाढत आहेत, मानवतातीर्थ भवन एकतेचे प्रतीक आहे. भारतीय संस्कृतीत एकता ही विविधतेच्या फुलांसारखी आहे. ऋग्वेदातील वचन याची खात्री देतात.
एकं सद् विप्रा बहुधा वदन्ति। अर्थात सत्य एक आहे, अनेक विद्वान ते विविध अन्वयार्थाने कथन करतात । या श्लोकातच सर्व धर्मांच्या एकतेचे प्रतिपादन आहे. भवनात हिंदू मूर्तींसोबतच, बौद्ध, जैन आणि शिख प्रतीकांचे भव्य प्रदर्शन आहे, जे सांस्कृतिक संवादाला प्रोत्साहन देते. भगवद्गीतेच्या श्लोकावरून प्रेरित असे हे भवन आहे आणि या भवनाचे ध्येयच सांगते – सर्वांच्या हितासाठी, सर्वांच्या सुखासाठी!
या उत्तुंग भवनाच्या माध्यमातून सांस्कृतिक वारसा जपला जाईल. येथे पारंपरिक नृत्य, संगीत आणि कथा सत्रे चालतील, ज्यात युवकांना सहभागी करून घेतले जाईल. हे भारतीय परंपरेचे मूलभूत तत्त्व ‘गुरुकुल’ तत्वज्ञावर आधारित आहे, जिथे ज्ञान पिढयानपिढया हस्तांतरित होते. हीच आहे नवकल्पना आधारित अनुवाद प्रणाली, ज्यामुळे विविध भाषिक लोक सहज संवाद साधू शकतात. हे भवन केवळ भारतासाठी नसून, आंतरराष्ट्रीय अभ्यासकांसाठीही खुले आहे, ज्यामुळे भारतीय वैश्विक संस्कृतीचा प्रसार जगभरात होईल, हे निश्चित.
मानवजातीच्या उत्कर्षासाठी भूमिका:
मानवतातीर्थ भवन मानवजातीच्या उत्कर्षासाठी समर्पित आहे. ते पर्यावरण, शिक्षण आणि शांततेच्या क्षेत्रात कार्य करते. पृथिव्यै स्वाहा पृथिव्यै स्वधा।
अर्थात पृथ्वीला अर्पण, पृथ्वीला नमस्कार।
या भव्य भवनात ‘भूमी संरक्षण’ उपक्रम असतील, ज्यात वृक्षारोपण आणि शाश्वत शेती शिकवली जाईल. हे भवन म्हणजे एक मानसिक आरोग्य केंद्र आहे, जिथे योग आणि ध्यानाद्वारे तणाव कमी केला जातो. हे WHO च्या मानसिक आरोग्य दिशानिर्देशांशी सुसंगत आहे. तसेच UNESCO च्या ध्येयधोरणांची अंमलबजावणी करते.
शिक्षणाच्या बाबतीत, भवनात ‘मानवता अभ्यासक्रम’ आहे, जो शाळा विद्यार्थ्यांसाठी विशेषरूपाने स्पर्धापरीक्षेच्या रूपात निर्माण केलेला आहे. यात भारतीय इतिहास, परंपरा आणि आधुनिक विज्ञान यांचा समावेश आहे. हे उत्कर्षाचे साधन आहे, कारण ते युवकांना जबाबदारीपूर्ण नागरिक बनवते. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर, भवन UN च्या शांतता, न्याय आणि पर्यावरण या शाश्वत विकास ध्येयांशी (SDGs) जोडलेले आहे.
आव्हाने आणि भविष्यकीदृष्ट्या कोणत्याही नवकल्पनेला आव्हाने येतात. पण भारतीय परंपरेमध्ये ‘सत्यमेव जयते’ हे तत्त्व आहे. अंधार असेल तर दीप प्रज्वलित करा या तत्वानुसार हे भवन हे असे दीपक आहे, जे अज्ञान, अहंकार रुपी अंधार मिटवते.
मानवतातीर्थ भवन ही केवळ इमारत नसून, एका स्वप्नाचे मूर्त रूप आहे. ते पृथ्वी, मानवता, भारतीय संस्कृती आणि अभिव्यक्ती च्या माध्यमातून एकता आणि उत्कर्षाचे मार्गदर्शन करते.
हे भवन त्या मानव धर्माचे प्रतीक आहे. चला, या तीर्थाकडे वाटचाल करूया, जेणेकरून मानवजात एकत्र येऊन उज्ज्वल भविष्य घडवेल.
ॐ सहनावातु, सह नौ भुनक्तु । सहवीर्य करवावंहै ।
तेजस्विनीनावधीत्मस्तु , मा विद्विषावहै ।।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।।
डॉ. रत्नदीप रा. जोशी
कुलसचिव,
माईर्स ,एमआयटी शैक्षणिक संस्था समूह
, पूणे , भारत
