हरित सागर आणि अमृत मिशनशी संरेखित; डेटा-आधारित वॉटर मॅनेजमेंटमध्ये क्रांती
*मुंबई, नोव्हेंबर 2025* : भारताच्या तंत्रज्ञानाधारित आणि शाश्वत पाणीसाठा पुनरुज्जीवनाच्या बांधिलकीला अधिक बळ देत, बेंगळुरूतील क्लिअर रोबोटिक्स इंडिया प्रा. लि. यांनी भारतातील पहिले 25 AI-संचालित स्वयंचलित “क्लिअरबॉट्स” लाँच केले आहेत. ही पुढाकार भारताच्या हरित सागर आणि अमृत (Atal Mission for Rejuvenation and Urban Transformation) उपक्रमांच्या उद्दिष्टांशी संरेखित आहे.
ही अत्याधुनिक इलेक्ट्रिक मानवरहित मरीन रोबोट्स पारंपरिक स्वच्छता पद्धतींपेक्षा पुढे जात, सक्रिय आणि डेटा-चालित पद्धतीने पर्यावरणीय निरीक्षण व पुनर्स्थापना करून वॉटरबॉडी मॅनेजमेंटमध्ये आमूलाग्र बदल घडवण्यासाठी तयार करण्यात आली आहेत. या रोबोट्समुळे कामकाज तीनपट अधिक सुरक्षित आणि कार्यक्षम झाले आहे.
सध्या हे क्लिअरबॉट्स विविध सरकारी प्रकल्पांत तैनात करण्यात आले आहेत आणि ते मरीन ऑपरेशन्सची सुरक्षा, कार्यक्षमता आणि बुद्धिमत्ता मोठ्या प्रमाणात वाढवत आहेत. हे रोबोट्स तरंगता कचरा, जलकुंभ (हायसिंथ) हटविणे, बाथिमेट्रिक सर्व्हे, ड्राफ्ट सर्व्हे तसेच रिअल-टाइम वॉटर क्वालिटी विश्लेषण यांसारख्या अनेक कार्ये पूर्णपणे शून्य उत्सर्जनासह आणि मनुष्याच्या जोखमीशिवाय करतात.
भारतभरातील विविध सरकारी संस्था—जवाहरलाल नेहरू पोर्ट प्राधिकरण (JNPA) मुंबई, बृहन्मुंबई महानगरपालिका (BMC), ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन (ONGC), गया नगर निगम, अडूर नगर पालिका तसेच मेघालयन एज लिमिटेड—क्लिअर रोबोटिक्ससोबत काम करत आहेत. या उपक्रमांतर्गत AI-संचालित robotic cleaning vessels चा वापर करून नद्या, तलाव आणि किनारी क्षेत्रातील स्वच्छता तीनपट सुरक्षित आणि कार्यक्षम करण्याचे उद्दिष्ट आहे. मुंबई प्रदेशात कंपनी राम एन्व्हायरो अँड इन्फ्रा LLP सोबत भागीदारीत सर्वांगीण तांत्रिक सहाय्य पुरवते.
मुंबईतील JNPA येथे Class 3 क्लिअरबॉटने ऑक्टोबर 2024 पासून 6.5 टनांहून अधिक कचरा हटवून, भारतातील सर्वाधिक वर्दळीच्या बंदरांपैकी एक ठिकाणच्या स्वच्छताव्यवस्थेत लक्षणीय सुधारणा केली आहे.
BMC ने दोन Class 3 युनिट्स गेटवे ऑफ इंडिया आणि कफ परेड येथील बधवार पार्क या ठिकाणी तैनात केली आहेत, जेणेकरून किनारी भाग स्वच्छ आणि शाश्वत राखता येतील.
ONGC ने एक Class 2 क्लिअरबॉट खरेदी करून नंतर ते ठाणे महापालिकेला दान दिले, जिथे ते तालाव स्वच्छतेच्या नियमित मोहिमेचा भाग आहे.
गया (बिहार) येथे पितृपक्ष मेळ्यादरम्यान फक्त 15 दिवसांत Class 2 क्लिअरबॉटने 5.5 टन कचरा हटवला, ज्यामुळे मुख्यमंत्री नितीश कुमार यांनी स्वतः भेट देऊन हे कार्य पाहिले.
केरळमधील अडूर येथे AMRUT मिशन अंतर्गत Clearbot Alligator ने 44 दिवसांत 14,164 चौ. मी. परिसरातील आफ्रिकन गवत (वेड्स) साफ केले—दररोज जवळपास 500 चौ. मी. क्षेत्र स्वच्छ करत.
मेघालयातील उमियाम लेकमध्ये, मेघालयन एज लिमिटेड आणि Smart Village Movement अंतर्गत तैनात Class 3 क्लिअरबॉटने मे 2024 पासून 44 टनांहून अधिक कचरा हटवला असून, पाण्याची गुणवत्ता आणि पर्यटनक्षमता मोठ्या प्रमाणात सुधारली आहे.
क्लिअरबॉटची झिरो-एमिशन फ्लीट Alligator, Class 2 आणि Class 3 अशा तीन मॉडेल्समध्ये असून, ती विविध प्रकारच्या स्वच्छता व सर्व्हे कार्यांसाठी तयार केली आहे. ही वेसल्स पूर्णपणे स्वयंचलित किंवा रिमोट-ऑपरेटेड असून, कमी प्रशिक्षणात कार्यान्वित करता येतात.
Clearbot Alligator, फ्लीटमधील सर्वात मोठे मॉडेल, एका दिवसात 500 चौ. मी. क्षेत्र स्वच्छ करू शकते आणि एका फेरीत जवळपास एक टन जलकुंभ व गवत गोळा करू शकते.
Class 2 हे अरुंद व उथळ जलमार्गांसाठी अनुकूल असून, एका मिशनमध्ये 150 किलोपर्यंत कचरा वाहू शकते.
Class 3 हे अधिक लांब ऑपरेशनल रेंज आणि कठीण परिस्थितीतही प्रभावी कामगिरीसाठी डिझाइन केलेले आहे.
दोन्ही Class 2 आणि Class 3 बॉट्स आठ तासांपर्यंत कार्य करतात आणि स्वयंचलित नेव्हिगेशन, कॅमेरे, रिअल-टाइम मॅपिंग आणि obstacle detection तंत्रज्ञानासह येतात.
सर्व क्लिअरबॉट वेसल्स पूर्णपणे इलेक्ट्रिक आहेत आणि विविध मरीन सर्व्हेसाठी सपोर्ट करतात. AI-संचालित मिशन प्लॅनिंग व रिपोर्टिंग प्रणालीमुळे त्यांचे ऑपरेशन सोपे होते आणि नगरपालिका व पोर्ट प्राधिकरणांकडून जलद अंगिकारता येतात.
समाकलित प्रणाली उच्च-रिझोल्यूशन अंडरवॉटर डेटा गोळा करते, जो पोर्ट आणि वॉटर मॅनेजमेंटसाठी अत्यावश्यक असतो—नॉटिकल चार्ट अपडेट करणे, समुद्रतळातील बदल तपासणे आणि पाण्याखालील संरचना निरीक्षण करणे यासाठी उपयोगी. तसेच सेन्सर्स प्रदूषक, ऑक्सिजन, क्षारीयता, तापमान आणि pH यांसारखे पाण्याचे महत्त्वाचे निर्देशक मोजतात, ज्यामुळे प्रदूषणाचा लवकर शोध लागू शकतो आणि डेटा-आधारित निर्णय घेता येतात. फिलिपिन्समध्येही ही प्रणाली चाचणी प्रकल्पांत वापरली जात आहे.
क्लिअरबॉटचे सेन्सर्स आणि Autonomous Marine Survey System (AMSS) प्रणाली वेसल्सची भूमिका फक्त कचरा गोळा करण्यापलीकडे नेते. AMSS उच्च-गुणवत्तेचा पाण्याखालचा डेटा गोळा करते, ज्याद्वारे नॉटिकल चार्ट्स अपडेट केले जातात आणि समुद्रतळातील बदल ओळखता येतात, ज्यामुळे सुरक्षित नेव्हिगेशन व ड्रेजिंग कार्ये अधिक कार्यक्षम बनतात.
क्लिअर रोबोटिक्सचे CEO सिद्धांत गुप्ता म्हणाले,
“JNPA, BMC आणि इतर संस्थांसोबतची आमची भागीदारी ही स्वच्छतेच्या पलीकडे जाऊन भारतातील मरीन गव्हर्नन्सला नव्याने परिभाषित करण्याचा प्रयत्न आहे. 25 क्लिअरबॉट्सच्या पहिल्या फ्लीटला मिळालेला उत्स्फूर्त प्रतिसाद हा भारताला आवश्यक असलेल्या स्वदेशी, स्केलेबल AI सोल्यूशन्सच्या मागणीचे द्योतक आहे.”
CTO उत्कर्ष गोयल म्हणाले,
“क्लिअरबॉट्सची खरी ताकद म्हणजे ते तयार करणारा रिअल-टाइम पर्यावरणीय डेटा—बाथिमेट्रिक मॅपिंगपासून ते सखोल वॉटर क्वालिटी विश्लेषणापर्यंत. यामुळे reactive स्वच्छतेच्या पध्दतीऐवजी proactive, डेटा-आधारित निर्णय घेता येतात. तसेच, उच्च-जोखमीची कामे स्वयंचलितपणे हाताळल्याने मरीन ऑपरेशन्स तीनपट अधिक सुरक्षित आणि कार्यक्षम झाले आहेत.”
भारत आपली शाश्वतता लक्ष्ये मजबूत करत असताना, क्लिअरबॉटसारखे नवोन्मेषक पाणीसाठा निरीक्षण आणि पुनरुज्जीवनाच्या नव्या शक्यता निर्माण करत आहेत—ज्यामुळे देशभरात अधिक बुद्धिमान, स्वच्छ आणि हरित मरीन ऑपरेशन्सचा मार्ग मोकळा होत आहे.
