नवी दिल्ली, ८ सप्टेंबर, २०२६ – स्पॉटिफायवर भारतातील कलाकारांनी मिळवलेल्या रॉयल्टीमध्ये २०२५ मध्ये २९ टक्के वाढ झाली आहे, ज्यामध्ये प्रत्येक प्रमुख भारतीय भाषेने या वाढीत योगदान दिले आहे. तेलुगू रॉयल्टीमध्ये वार्षिक आधारावर १२० टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढ झाली आहे. मराठीत जवळपास ५० टक्के वाढ झाली आहे. बंगालीमध्ये जवळपास ४० टक्के वाढ झाली आहे. हरयाणवीपासून मल्याळमपर्यंत, स्ट्रीमिंग हे भारतातील भाषिक विविधतेला कलाकारांसाठी वास्तविक आणि वाढत्या उत्पन्नात रूपांतरित करत आहे. ही माहिती स्पॉटिफायच्या वार्षिक लाउड अँड क्लिअर अहवालातून समोर आली आहे, जो या वर्षी २०२५ मध्ये स्पॉटिफायद्वारे ११ अब्ज डॉलरपेक्षा जास्त जागतिक संगीत रॉयल्टीच्या करण्यात आलेल्या वितरणाचा मागोवा घेतो, ज्यामुळे प्लॅटफॉर्मची आतापर्यंतची एकूण रक्कम जवळपास ७० अब्ज डॉलर्सवर पोहोचली आहे.
२०२५ मध्ये, जगभरातील श्रोत्यांनी यापूर्वी कधीही न ऐकलेल्या भारतातील कलाकारांची गाणी १२.८ अब्ज वेळा ऐकली. ही मागील वर्षाच्या तुलनेत १४ टक्के जास्त आहे. श्रोते विविध भाषा आणि प्रकारांमधील भारतीय संगीत वेगाने शोधत आहे, जे जगातील इतर काहीच सांस्कृतिक निर्यात त्याची बरोबरी करू शकते. हा शोध अधिक सखोल ऐकण्यात रूपांतरित होत आहे. गेल्या वर्षी स्पॉटिफायवर भारतातील कलाकारांची गाणी जवळपास ३३५ अब्ज वेळा ऐकली गेली, ज्यामध्ये एकूण २० अब्ज तासांपेक्षा जास्त वेळ गाणी ऐकण्याचा समावेश आहे.
स्पॉटिफायवर भारतातील कलाकारांनी मिळवलेल्या रॉयल्टीमध्ये २०२५ मध्ये वार्षिक आधारावर २९ टक्के वाढ झाली आहे. खरेतर, वर्षाला १० दशलक्ष रुपयांहून अधिक रॉयल्टी मिळवणाऱ्या कलाकारांची संख्या वार्षिक आधारावर २१ टक्के वाढली आहे. ५० दशलक्ष रुपयांहून अधिक कमाई करणाऱ्यांची संख्या २०२३ पासून दुपटीने वाढली आहे. ही वाढ केवळ वरच्या स्तरापुरती मर्यादित नसून सर्व कलाकारांमध्ये, भाषांमध्ये आणि संगीताच्या प्रकारांमध्ये पसरत आहे.
भारतातील कलाकार त्यांच्या स्वतःच्या अटींवर चार्ट्सवर राज्य करत आहेत
२०२५ मध्ये, स्पॉटिफाय इंडियाच्या डेली टॉप ५० मधील ९० टक्के गाणी भारतातील कलाकारांची होती. आय-पॉप किंवा चित्रपट साऊंडट्रॅकच्या बाहेर रिलीज झालेल्या लोकप्रिय भारतीय संगीताने भारतातील स्पॉटिफायच्या २०२५ च्या वर्षाच्या अखेरीस अव्वल दहापैकी निम्मे स्थान पटकावले. ज्यामध्ये आदित्य रिखारी, कुशाग्र, अनुव जैन, फहीम अब्दुल्ला आणि जसलीन रॉयल यांच्या हिट गाण्यांचा देशातील सर्वात मोठ्या चित्रपट साऊंडट्रॅकसोबत समावेश होता. विशेष म्हणजे, रिखारी यांच्या “साहिबा” या स्वतंत्र ट्रॅकने २०२५ मध्ये सलग ११ आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ स्पॉटिफाय इंडियावर पहिल्या क्रमांकाचे स्थान राखून इतिहास रचला.
आपल्या प्रवासाबाबत सांगताना कलाकार आदित्य रिखारी म्हणाले, “स्ट्रीमिंगने एक स्वतंत्र कलाकार म्हणून माझ्यासाठी काय शक्य आहे याचे प्रमाण बदलून टाकले. अगदी वैयक्तिक पातळीवरून सुरू झालेली गाणी, कधी-कधी रिलीज झाल्यानंतर खूप काळाने सुद्धा देशभरातील श्रोत्यांपर्यंत पोहोचू शकली. विशेषतः स्पॉटिफायच्या डिस्कव्हरी टूल्सने माझे संगीत अधिक व्यापक श्रोत्यांपर्यंत पोहोचवण्यास मदत केली, ज्यापैकी अनेकांनी गाण्यांशी खऱ्या अर्थाने जोडले जाऊन त्यांच्यावर प्रेम केले. माझा विश्वास आहे की, भारतात संगीतकार म्हणून करिअर करू इच्छिणाऱ्या लोकांसाठी ही परिसंस्था विशेषतः या प्रवासाला पाठिंबा देणाऱ्या स्पॉटिफायसारख्या भागीदारांमुळे अधिक चांगल्या प्रकारे विकसित होत राहील. त्यामुळे संगीतकार बनण्याची इच्छा असलेल्या माझ्या प्रत्येक चाहत्याला मी सांगू इच्छितो की, फक्त तुमचे संगीत जगासमोर आणा. ते कुठे आणि किती दूर प्रवास करेल, हे तुम्ही कधीच सांगू शकत नाही.”
स्वतंत्र कलाकार चित्रपट संगीतालाही आकार देत आहेत. २०२५ मधील सर्वात मोठा चित्रपट अल्बम ‘धुरंधर’मध्ये जॅस्मिन सँडलास आणि सिमरन चौधरी यांसारख्या स्वतंत्र कलाकारांचा समावेश होता.
या परिवर्तनाबाबत मत व्यक्त करत कलाकार सिमरन चौधरी म्हणाल्या, “स्ट्रीमिंगने आज पंजाबी कलाकार असण्याचा अर्थ पूर्णपणे बदलून टाकला आहे. तुमचे संगीत जगासमोर नेण्यासाठी तुम्हाला आता मोठ्या लेबलची किंवा पारंपारिक उद्योगातील मध्यस्थांची वाट पाहण्याची गरज नाही. मी माझ्या स्वतःच्या स्वतंत्र संगीतामधून आणि ‘लूट ले गया’ सारख्या चित्रपटांतील गाण्यांमधून याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला आहे. मला सर्वात जास्त उत्सुक करणारी बाब म्हणजे, श्रोते आता केवळ गाण्याचाच नाही, तर गाण्यामागील कलाकाराचाही शोध घेत आहेत. माझ्यासारख्या स्वतंत्र महिला कलाकारासाठी, श्रोत्यांशी थेट नाते निर्माण करण्याची ही क्षमता अत्यंत सक्षम करणारी ठरली आहे.”
हे वर्चस्व भारताच्या सर्वाधिक निर्यात होणाऱ्या संगीतपर्यंतही विस्तारलेले आहे. स्पॉटिफायच्या २०२५ च्या ग्लोबल इम्पॅक्ट लिस्टमधील अव्वल १५ पैकी ११ गाणी एपी धिल्लों, करण औजला, हनुमानकाइंड, अनुव जैन आणि कुशाग्र यांसारख्या कलाकारांचे विविध भाषा आणि प्रकारांमधील स्वतंत्रपणे रिलीज झालेले ट्रॅक्स (आर्टिस्ट-फर्स्ट रिलीज) होते. भारतातून सर्वात दूरवर पोहोचणारे संगीत तेच संगीत आहे, जे कलाकारांनी त्यांच्या स्वतःच्या अटींवर तयार केले आहे.
स्पॉटिफाय इंडियाचे म्युझिक अँड पॉडकास्टचे प्रमुख ध्रुवांक वैद्य म्हणाले: “२०२५ मध्ये, जागतिक स्तरावर १४ टक्के अधिक श्रोत्यांनी पहिल्यांदाच स्पॉटिफायवर एका भारतीय कलाकाराचा शोध घेतला आणि हे ऐकणे अत्यंत सखोल होते. भारतातील कलाकारांनी गेल्या वर्षी प्लॅटफॉर्मवर जवळपास ३३५ अब्ज स्ट्रीम्स मिळवले, ज्यामध्ये २० अब्ज तासांपेक्षा जास्त वेळ गाणी ऐकण्याचा समावेश होता, तसेच रॉयल्टीमध्ये २९ टक्के वाढ झाली असून प्रत्येक प्रमुख भारतीय भाषेत ही वाढ होत आहे. एकट्या तेलुगू भाषेतील रॉयल्टीमध्ये वार्षिक आधारावर १२० टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढ झाली आहे.
दोन वर्षांपूर्वी, हरयाणवी किंवा मल्याळम भाषेत परफॉर्म करणाऱ्या कलाकारांकडे अशा प्रकारची आर्थिक पोहोच नव्हती. श्रोते नेहमीच तिथे होते; स्पॉटिफायने जे तयार केले ते म्हणजे हे संगीत समोर आणण्यासाठी, त्याचे आर्थिक मूल्य तयार करण्यासाठी आणि कलाकारांना त्यातून कमाई सुनिश्चित करण्यासाठी लागणारी पायाभूत सुविधा. हरियाणामधील एका गावातील बंजारे हे दोन भाऊ जागतिक चार्टवर पहिल्या क्रमांकावर पोहोचू शकतात किंवा तिरुअनंतपुरमचा २२ वर्षांचा अक्षोमॅनियाक चार्टमध्ये स्थान मिळवू शकतो, यामधून पायाभूत सुविधा आपले काम चोख करत असल्याचे स्पष्ट होते.
गेल्या वर्षी भारतातील आमच्या वर्षाच्या अखेरीस अव्वल दहापैकी अर्धी गाणी चित्रपट साऊंडट्रॅकच्या बाहेरील होती. सर्वात दूरवर प्रवास करणारे संगीत हे तेच संगीत आहे, जे कलाकारांनी त्यांच्या स्वतःच्या अटींवर, त्यांच्या स्वतःच्या भाषांमध्ये तयार केले आहे.”
तेलुगूपासून हरयाणवीपर्यंत – प्रत्येक भाषा स्पॉटिफायवर आपला श्रोतावर्ग शोधत आहे
स्पॉटिफायवर, प्रादेशिक भाषांमधील श्रोत्यांच्या संख्येत होणारी वाढ पूर्वी संपूर्ण उद्योगासाठी अप्रत्यक्ष असलेल्या कलाकारांसाठी वास्तविक आणि वेगाने वाढणारे आर्थिक मूल्य निर्माण करत आहे:
● तेलुगू – जागतिक स्तरावर मिळवलेल्या रॉयल्टीमध्ये वार्षिक आधारावर १२० टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढ
● मराठी – जवळपास ५० टक्के वाढ
● बंगाली – जवळपास ४० टक्के वाढ
● मल्याळम – ३० टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढ
● हिंदी – जवळपास ३० टक्के वाढ
● तमिळ – २० टक्के वाढ
दरम्यान, हरयाणवी संगीताने फेब्रुवारी २०२३ ते फेब्रुवारी २०२६ दरम्यान स्पॉटिफायवर स्ट्रीम्समध्ये जवळपास ७ पट वाढ नोंदवली आहे, ज्यामुळे ही प्लॅटफॉर्मवरील सर्वात वेगाने वाढणाऱ्या भाषांपैकी एक बनली आहे. जवळपास १०० हरयाणवी कलाकार आता स्पॉटिफाय इंडियाच्या अव्वल ५,००० कलाकारांमध्ये स्थान मिळवून आहेत.
या वर्षी, स्पॉटिफायने पंजाबी आणि तमिळनंतर मल्याळम भाषेसाठी आपल्या रडार प्रोग्रामचा विस्तार केला. हा प्लॅटफॉर्मवर दिसून येणाऱ्या वाढीला मिळालेला प्रत्यक्ष प्रतिसाद आहे.
नवी दिल्लीतील लाउड अँड क्लिअर इंडिया इव्हेण्टमध्ये अतिथी म्हणून उपस्थित राहिलेले कौशल्य विकास आणि उद्योजकता मंत्रालयाचे राज्यमंत्री (स्वतंत्र प्रभार) जयंत चौधरी म्हणाले, “भारताची संगीत अर्थव्यवस्था आपल्या कलाकारांची असाधारण सर्जनशीलता, विविधता आणि उद्योजक भावना दर्शवते. स्पॉटिफाय रॉयल्टीमधील २९ टक्के वाढ, ज्याला भारतीय भाषांमधील प्रबळ वाढीचा पाठिंबा आहे, निदर्शनास आणते की, डिजिटल प्लॅटफॉर्म प्रत्येक प्रदेशातील टॅलेंटला श्रोते शोधण्यासाठी, शाश्वत उपजीविका निर्माण करण्यासाठी आणि जागतिक सर्जनशील अर्थव्यवस्थेत सहभागी होण्यासाठी सक्षम करत आहेत. स्वतंत्र कलाकार त्यांच्या स्वतःच्या अटींवर यशस्वी होत आहेत आणि त्यांच्या भाषा व ओळखींमध्ये रुजलेले संगीत जगभरातील श्रोत्यांपर्यंत घेऊन जात आहेत हे पाहणे विशेषतः प्रोत्साहनदायक आहे. तंत्रज्ञान सर्जनशील उद्योगांना नवीन आकार देत आहे, तसे आपण कौशल्ये, डिजिटल क्षमता आणि उद्योजकीय संधी अधिक दृढ करणे सुरू ठेवले पाहिजे, जे तरुण निर्मात्यांना त्यांच्या टॅलेंटचे अर्थपूर्ण करिअरमध्ये रूपांतर करण्यास सक्षम करतात. भारताची भाषिक विविधता केवळ आपली सांस्कृतिक ताकद नाही, तर वाढत्या प्रमाणात आपली आर्थिक ताकद आणि आपल्या जागतिक ओळखीचा शक्तिशाली भाग बनत आहे.”
भारत अद्वितीय संगीत जगासमोर आणत आहे – बहुभाषिक, कलाकारांच्या नेतृत्वाखालील आणि जागतिक
२०२५ मध्ये स्पॉटिफायवर भारतातील कलाकारांनी कमावलेल्या एकूण रॉयल्टीपैकी ४० टक्क्यांपेक्षा जास्त रॉयल्टी भारताबाहेरील श्रोत्यांकडून आली आहे आणि हा आंतरराष्ट्रीय महसूल केवळ हिंदीपुरता मर्यादित नसून विविध भाषांमध्ये पसरलेला आहे. संपादकीय प्लेलिस्ट, अल्गोरिदमिक डिस्कव्हरी आणि रडार सारख्या उपक्रमांद्वारे भारतातील कलाकार त्यांच्या मूळ बाजारपेठेच्या पलीकडे असलेल्या श्रोत्यांपर्यंत पोहोचत आहेत.
पंजाबी संगीताने प्रादेशिक ते जागतिक प्रवास अशा प्रकारे केला आहे की, जगातील फारच कमी संगीत प्रकारांना ते जमले आहे. कलाकार खंडांमधील मोठ्या अरेनामध्ये सादरीकरण करत आहेत आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चार्ट्सवर स्थान मिळवत आहेत. स्पॉटिफायने नुकतेच रडार ग्लोबलवर तेगी पन्नू आणि वतन सही या दोन पंजाबी कलाकारांना वैशिष्ट्यीकृत केले, ज्यामुळे जगभरातील श्रोत्यांसाठी उदयोन्मुख टॅलेंटवर प्रकाश टाकला गेला.
विविध भाषांमध्ये ही पोहोच अत्यंत सखोल झाली आहे. अनिरुद्ध रविचंदरच्या कुली या तमिळ अल्बमने केवळ १० दिवसांत १०० दशलक्षांपेक्षा जास्त स्पॉटिफाय स्ट्रीम्स पार केले आणि स्पॉटिफायच्या माध्यमातून टाईम्स स्क्वेअर बिलबोर्डवर स्थान मिळवले. साई अभ्यंकर आणि साई स्मृती यांच्या “आसा कुडा” या तमिळ सिंगलने २३८ दशलक्ष स्पॉटिफाय स्ट्रीम्स गाठले आणि स्पॉटिफायच्या जागतिक वाढीच्या अहवालात त्याचा विशेष उल्लेख करण्यात आला. केरळमध्ये जन्मलेल्या हनुमानकाइंड या जागतिक रॅपरने “बिग डॉग्स” गाण्यासह ३६० दशलक्ष स्पॉटिफाय स्ट्रीम्स पार केले आणि स्पॉटिफाय जागतिक चार्टवर अव्वल स्थान मिळवले. प्रत्येकाने त्यांच्या स्वतःच्या अटींवर, स्वतःच्या भाषेत जागतिक श्रोतावर्ग शोधला.
महिला कलाकारही या जागतिक कथेचा वाढता भाग बनत आहेत. २०२५ मध्ये स्पॉटिफायवर भारतातील महिला कलाकारांच्या स्थानिक (लोकल) स्ट्रीम्समध्ये वार्षिक आधारावर २७ टक्के वाढ झाली, तर आंतरराष्ट्रीय स्ट्रीम्समध्ये ७ टक्के वाढ झाली. ‘धुरंधर’ साऊंडट्रॅकवरील गाण्यांमुळे जॅस्मिन सँडलास ‘स्पॉटिफाय ग्लोबल टॉप २००’ मध्ये तिसऱ्या क्रमांकावर पोहोचल्या. ऑक्टोबर २०२५ मध्ये, त्यांनी जॅस्मिन सँडलास रेकॉर्ड्स या स्वतःच्या लेबलद्वारे पाच वर्षांपेक्षा जास्त कालावधीनंतर आपला पहिला संपूर्ण अल्बम “लीगल रॉबरी” रिलीज केला. इक्वल आणि रडार सारख्या उपक्रमांद्वारे स्पॉटिफाय सर्व भाषा, संगीत प्रकार आणि करिअरच्या टप्प्यांवरील महिला कलाकारांना प्रोत्साहन देत आहे.
पुढील वाटचाल
२०२५ मध्ये जागतिक स्तरावर ११२ दशलक्ष वापरकर्ता-निर्मित प्लेलिस्ट आणि भारतातील जवळपास ५९ दशलक्ष प्लेलिस्टमध्ये भारतीय कलाकारांचा समावेश होता. कोणताही प्लॅटफॉर्म स्वतःहून करू शकत नाही ते चाहते आधीच करत आहेत, ते म्हणजे भारतीय संगीताची निवड (क्यूरेट) करणे, ते शेअर करणे आणि ज्या कलाकारांवर त्यांचा
विश्वास आहे त्यांच्यासाठी श्रोता वर्ग तयार करणे.
