पुणे, : मणिपाल हॉस्पिटल, बाणेर येथील डॉक्टरांनी हृदयविकाराचा कोणताही पूर्वइतिहास नसलेल्या ३१ वर्षीय महिलेच्या गर्भावस्थेदरम्यान गंभीर हृदयविकाराचे निदान करून तिच्यावर यशस्वी उपचार केले. गर्भावस्थेच्या ३४व्या आठवड्यात तिला सौम्य स्वरूपाचा श्वास लागणे, हृदयाची धडधड वाढणे आणि अस्वस्थता जाणवू लागली. सुरुवातीला ही लक्षणे गर्भावस्थेच्या शेवटच्या टप्प्यातील सामान्य बदलांशी संबंधित असावीत असे वाटत असले, तरी लक्षणांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेऊन पुढील तपासण्या करण्यात आल्या.
तपासणीत तिच्या हृदयाची कार्यक्षमता गंभीररीत्या कमी झाल्याचे आढळले. हृदयाची रक्त पंप करण्याची क्षमता दर्शविणारे लेफ्ट व्हेंट्रिक्युलर इजेक्शन फ्रॅक्शन (LVEF) अवघे २४ टक्के होते. तिची प्रकृती लक्षात घेऊन तिला रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आणि कार्डिओलॉजी, स्त्रीरोग व प्रसूती, क्रिटिकल केअर आणि कार्डियाक अॅनेस्थेशिया तज्ज्ञांच्या समन्वयाने उपचार सुरू करण्यात आले. परिस्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन सी-सेक्शनद्वारे प्रसूती करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यानंतर महिलेने २.६ किलो वजनाच्या निरोगी मुलीला जन्म दिला.
पेरिपार्टम कार्डिओमायोपॅथी हा गर्भावस्थेच्या शेवटच्या काळात किंवा प्रसूतीनंतर उद्भवणारा दुर्मिळ हृदयविकार आहे. भारतातील एका अभ्यासानुसार, दर १,५४१ जिवंत जन्मांमागे साधारण एका महिलेमध्ये हा आजार आढळतो. याच अभ्यासानुसार, इजेक्शन फ्रॅक्शन ३० टक्क्यांपेक्षा कमी असल्यास मातेला गंभीर गुंतागुंतीचा धोका वाढतो. या रुग्णाचे इजेक्शन फ्रॅक्शन केवळ २४ टक्के असल्याने तिच्या प्रकृतीवर बारकाईने लक्ष ठेवणे आणि वेळेवर उपचार करणे अत्यंत महत्त्वाचे होते.
या प्रकरणाबाबत माहिती देताना मणिपाल हॉस्पिटल, बाणेर येथील कंसल्टंट गायनॅकॉलॉजिस्ट डॉ. स्वाती गागरे म्हणाल्या, “ही रुग्ण गर्भधारणेपूर्वीपासूनच नियमित वैद्यकीय देखरेखीखाली होती आणि तिची गर्भावस्था सुरुवातीपासून सामान्यपणे सुरू होती. मात्र, गर्भावस्थेच्या ३४व्या आठवड्यात तिला श्वास लागणे आणि हृदयाची धडधड वाढणे अशी लक्षणे जाणवू लागली. गर्भावस्थेच्या शेवटच्या टप्प्यात अशी लक्षणे अनेकदा सामान्य मानली जातात. मात्र, या रुग्णाच्या लक्षणांमध्ये झालेला बदल आणि श्वास घेण्यास जाणवणारा त्रास लक्षात घेऊन आम्ही पुढील तपासणी करण्याचा निर्णय घेतला.”
“२डी इकोमध्ये हृदयाचे कप्पे मोठे झाल्याचे आणि डाव्या व्हेंट्रिकलची पंपिंग क्षमता गंभीररीत्या कमी झाल्याचे दिसून आले. तिचा LVEF केवळ २४ टक्के होता. या निष्कर्षांवरून डायलेटेड कार्डिओमायोपॅथीची शक्यता लक्षात आली. त्याचबरोबर गर्भावस्थेशी संबंधित कार्डिओमायोपॅथीचाही विचार करण्यात आला. तिच्या स्थितीचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पुढील तपासणी आणि उपचारांचे नियोजन करण्यात आले. या संपूर्ण प्रक्रियेत आई आणि बाळाच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले.”
त्या पुढे म्हणाल्या, “गर्भावस्थेच्या शेवटच्या काळात धाप लागणे किंवा हृदयाची धडधड वाढणे ही लक्षणे दिसू शकतात. त्यामुळे सामान्य गर्भावस्थेतील बदल आणि गंभीर आजाराची सुरुवात यातील फरक ओळखणे काही वेळा आव्हानात्मक ठरते. मात्र, लक्षणांमध्ये अचानक बदल झाला किंवा त्यांची तीव्रता वाढली, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता तातडीने वैद्यकीय तपासणी करणे गरजेचे आहे. या रुग्णाच्या बाबतीत वेळेवर केलेल्या तपासण्यांमुळे गंभीर हृदयविकाराचे निदान झाले आणि त्यानुसार प्रसूतीची योग्य वेळ ठरवता आली.”
मणिपाल हॉस्पिटल, बाणेर येथील कंसल्टंट कार्डिओलॉजिस्ट डॉ. अक्षय काशिद म्हणाले, “या रुग्णाला यापूर्वी कोणताही हृदयविकाराचा इतिहास नव्हता. त्यामुळे नियमित गर्भावस्थेदरम्यान झालेल्या तपासणीत हृदयाची पंपिंग क्षमता केवळ २४ टक्के असल्याचे आढळणे हे अत्यंत महत्त्वाचे आणि अनपेक्षित निदान होते. हृदयाची पंपिंग क्षमता इतकी कमी असल्यामुळे गर्भावस्था पुढे सुरू ठेवण्याचा धोका काळजीपूर्वक तपासणे आवश्यक होते.” “रुग्णाला बारकाईने निरीक्षणासाठी आयसीयूमध्ये दाखल करण्यात आले. कार्डिओलॉजी, ऑब्स्टेट्रिक्स, क्रिटिकल केअर आणि कार्डियाक अॅनेस्थेशिया या विविध विभागांतील तज्ज्ञांनी एकत्रितपणे तिच्या उपचारांचे नियोजन केले. आईची प्रकृती आणि बाळाची सुरक्षितता लक्षात घेऊन सी-सेक्शनद्वारे प्रसूती करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. वेळेवर घेतलेला हा निर्णय आणि विविध तज्ज्ञांमधील समन्वय उपचारांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा ठरला.”
आपला अनुभव सांगताना रुग्ण म्हणाल्या, “गर्भावस्थेपासून प्रसूती आणि त्यानंतरच्या रिकव्हरीपर्यंत संपूर्ण रुग्णालयातील टीमने मला उत्तम उपचार, सहकार्य आणि आपुलकी दिली. त्याबद्दल मी सर्वांची मनापासून आभारी आहे. माझ्या स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. स्वाती गागरे यांचे विशेष आभार. माझ्या लक्षणांकडे त्यांनी गांभीर्याने पाहिले आणि योग्य वेळी संभाव्य धोका ओळखून पुढील तपासण्या केल्या. त्यानंतर तज्ज्ञांची टीम तातडीने एकत्रितपणे उपचारासाठी पुढे आली. त्यांच्या शांत आणि आत्मविश्वासपूर्ण दृष्टिकोनामुळे या संपूर्ण काळात मला आणि माझ्या कुटुंबाला मोठा आधार मिळाला.”
सी-सेक्शननंतर रुग्णाला आयसीयूमध्ये ठेवून तिच्या प्रकृतीवर बारकाईने लक्ष ठेवण्यात आले. सुरुवातीला तिला ऑक्सिजन सपोर्टची आवश्यकता होती. त्यासोबत बीटा-ब्लॉकर आणि लघवीचे प्रमाण वाढविणारी औषधे यांसह आवश्यक हृदयविषयक उपचार देण्यात आले. उपचारांना चांगला प्रतिसाद मिळाल्याने तिची प्रकृती स्थिर राहिली आणि प्रसूतीनंतर सातव्या दिवशी तिला रुग्णालयातून डिस्चार्ज देण्यात आला.
जन्मानंतर बाळाची प्रकृतीही स्थिर होती. २.६ किलो वजनाच्या या मुलीला कोणत्याही विशेष नवजात अतिदक्षता उपचारांची आवश्यकता भासली नाही.
सध्या रुग्णाची नियमित कार्डिओलॉजी फॉलो-अप सुरू असून, हृदयाच्या कार्यक्षमतेवर लक्ष ठेवण्यात येत आहे. कार्डिओमायोपॅथीमागील नेमके कारण समजून घेण्यासाठी कार्डियाक एमआरआयचे नियोजन करण्यात आले आहे. हृदयाची कार्यक्षमता सुधारून स्थिती स्थिर होईपर्यंत पुढील गर्भधारणा टाळण्याचा सल्ला डॉक्टरांनी दिला आहे. ही केस गर्भावस्थेदरम्यान दिसणाऱ्या असामान्य लक्षणांकडे दुर्लक्ष न करण्याचे महत्त्व अधोरेखित करते. गर्भावस्थेच्या शेवटच्या टप्प्यात धाप लागणे किंवा हृदयाची धडधड वाढणे ही सामान्य लक्षणे वाटू शकतात; मात्र, त्यांची तीव्रता वाढत असेल, अचानक बदल जाणवत असेल किंवा नेहमीपेक्षा वेगळा त्रास होत असेल, तर वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे. वेळेवर केलेली तपासणी गंभीर आजाराचे लवकर निदान करण्यास मदत करू शकते आणि आई व बाळासाठी योग्य उपचार व प्रसूतीचे नियोज
न करता येते.
