पुणे: वैद्यकीय तज्ज्ञता आणि वेळेवर करण्यात आलेल्या उपचारांचे उत्तम उदाहरण ठरलेल्या एका प्रकरणात, २१ वर्षीय विद्यार्थिनी अनिता सुर्वे (नाव बदललेले) हिने दुर्मिळ आणि गंभीर न्यूरोलॉजिकल आजार ‘अँटी-एनएमडीए रिसेप्टर एन्सेफलायटिस’वर यशस्वी मात केली. सह्याद्रि सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, हडपसर, मणिपाल हॉस्पिटल्सच्या नेटवर्क हॉस्पिटलमध्ये तब्बल ५५ दिवस चाललेल्या अतिदक्षता उपचारांनंतर ती पूर्णपणे बरी झाली.
पूर्वी कोणताही गंभीर वैद्यकीय इतिहास नसलेल्या अनिताला २८ जानेवारी रोजी गोंधळलेली मानसिक अवस्था, स्मरणशक्ती कमी होणे, वर्तनातील बदल आणि संज्ञानात्मक कार्यात बिघाड अशी तीव्र न्यूरोलॉजिकल लक्षणे दिसू लागल्यानंतर रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. तिची प्रकृती झपाट्याने खालावत गेली आणि सतत एन्सेफालोपॅथी तसेच जनरलाइज्ड टॉनिक-क्लॉनिक आणि फोकल फिट्ससारखे वारंवार झटके येऊ लागले. त्यामुळे तिला तातडीने ICU मध्ये दाखल करून सतत न्यूरोमॉनिटरिंग करण्यात आले.
सुरुवातीला कुटुंबीयांना तिच्या वर्तनातील बदल ही केवळ मानसिक किंवा वागणुकीशी संबंधित समस्या वाटत होती. ती गोंधळलेली राहणे, गोष्टी विसरणे आणि दैनंदिन कामांसाठी इतरांवर अवलंबून राहणे अशा समस्या अनुभवत होती. उपचारास थोडा वेळ लागला असला तरी त्याचा तिच्या आयुष्यावर मोठा सकारात्मक परिणाम झाला. उपचारांनंतर तिची स्मरणशक्ती परत आली आणि ती पुन्हा सामान्य आयुष्याकडे परतली.
रुग्ण सह्याद्रि सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, हडपसर, मणिपाल हॉस्पिटल्सच्या नेटवर्क हॉस्पिटलमध्ये दाखल झाल्यानंतर डॉक्टरांनी प्रथम पल्स स्टेरॉइड्स आणि IVIG द्वारे उपचार सुरू केले. मात्र, या उपचारांनंतरही गंभीर न्यूरोलॉजिकल बिघाड कायम असल्याने डॉक्टरांनी प्रगत इम्युनोथेरपी ‘रिटुक्सिमॅब’चा वापर केला. हा उपचार जटिल ऑटोइम्यून न्यूरोलॉजिकल विकारांमध्ये प्रभावी मानला जातो. डॉक्टरांनी स्पष्ट केले की, निदान आणि उपचारात होणारा विलंब मेंदूच्या पेशींना कायमस्वरूपी हानी पोहोचवू शकतो.
उपचारादरम्यान अनिताला अँटी-एपिलेप्टिक औषधांनंतरही ‘स्टेटस एपिलेप्टिकस’ ही जीवघेणी न्यूरोलॉजिकल आपत्कालीन अवस्था निर्माण झाली. त्यामुळे तिला इंट्यूबेशन आणि व्हेंटिलेटर सपोर्ट द्यावा लागला. दीर्घकाळ व्हेंटिलेटरची आवश्यकता असल्याने तिची लवकर ट्रॅकिओस्टॉमी करण्यात आली.
याबाबत बोलताना सह्याद्रि सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, हडपसर, मणिपाल हॉस्पिटल्सच्या नेटवर्क हॉस्पिटलमधील क्रिटिकल केअर विभागाचे संचालक डॉ. कपिल बोरावके म्हणाले, “ICU मध्ये उपचार सुरू असताना अनिताला क्लेब्सिएला न्यूमोनिया आणि एंटेरोकोकस फेशियमसारख्या प्रतिरोधक जंतूंमुळे झालेल्या पॉलिमायक्रोबियल युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शनचा सामना करावा लागला. अशा परिस्थितीत इम्युनोथेरपी आणि पल्स स्टेरॉइड्स यांचा योग्य समतोल राखत प्रगत अँटीमायक्रोबियल उपचार देणे अत्यंत महत्त्वाचे होते. सतत निरीक्षण, वैयक्तिकृत उपचार आणि वेळेवर हस्तक्षेप यांच्या मदतीने संसर्गावर नियंत्रण मिळवता आले आणि न्यूरोलॉजिकल सुधारणा कायम ठेवता आली.”
अनेक गंभीर आव्हानांनंतरही अनितामध्ये हळूहळू पण सातत्याने न्यूरोलॉजिकल सुधारणा दिसून आली. सुरुवातीला अत्यल्प प्रतिसाद देणारी अनिता पुढे डॉक्टरांच्या सूचनांना प्रतिसाद देऊ लागली आणि हात-पायांच्या हालचालींमध्येही लक्षणीय सुधारणा झाली. अखेरीस झटके पूर्णपणे नियंत्रणात आले आणि डॉक्टरांनी तिची सेडेशन औषधे कमी केली. त्यानंतर तिला यशस्वीरित्या व्हेंटिलेटरवरून हटवण्यात आले, कमी ऑक्सिजन सपोर्टवर आणण्यात आले आणि ट्रॅकिओस्टॉमी ट्यूबही काढण्यात आली.
सुमारे दोन महिन्यांच्या अतिदक्षता आणि बहुविद्याशाखीय उपचारांनंतर २३ मार्च रोजी अनिताला स्थिर प्रकृतीत रुग्णालयातून डिस्चार्ज देण्यात आला. हा दुर्मिळ आणि जीवघेणा न्यूरोलॉजिकल विकारावर मिळवलेला महत्त्वपूर्ण विजय मानला जात आहे.
या दुर्मिळ प्रकरणाविषयी बोलताना डॉ. कपिल बोरावके म्हणाले, “अँटी-एनएमडीए रिसेप्टर एन्सेफलायटिस हा दुर्मिळ असला तरी वेळेवर निदान झाल्यास पूर्णपणे बरा होऊ शकणारा आजार आहे. या प्रकरणात गंभीर न्यूरोलॉजिकल गुंतागुंत आणि त्यासोबत संसर्ग असल्यामुळे उपचार अत्यंत आव्हानात्मक होते. मात्र वेळेवर निदान, बहुविद्याशाखीय उपचार पद्धती आणि संसर्ग नियंत्रणासह योग्य उपचार वाढवण्याची क्षमता यामुळे रुग्णाची प्रकृती सुधारू शकली.”
गंभीर फिट्स, दीर्घ ICU उपचार, संसर्गाच्या पार्श्वभूमीवर इम्युनोथेरपी सुरू ठेवण्याचे आव्हान आणि तरीही मिळालेला सकारात्मक परिणाम यामुळे हे प्रकरण विशेष ठरते. या यशामागे इंटेन्सिव्हिस्ट, न्यूरोलॉजिस्ट, संसर्गरोग तज्ज्ञ, रुमॅटोलॉजिस्ट, पल्मोनोलॉजिस्ट, विशेष प्रशिक्षित नर्सिंग कर्मचारी आणि न्यूट्रिशनिस्ट यांच्या समन्वयात्मक कार्याची महत्त्वपूर्ण भूमिका होती.
