Mumbai, July 14, 2026: CRIF High Mark ने ‘CRIF–SIDBI Small Business Spotlight Report’ (जुलै २०२६) ची चौथी आवृत्ती प्रसिद्ध केली आहे (यात मार्च २०२६ पर्यंतची आकडेवारी समाविष्ट आहे). अनुकूल समष्टि-आर्थिक (macroeconomic) आणि धोरणात्मक वातावरणाच्या बळावर, बाह्य अनिश्चितता असूनही भारताची लघु-व्यवसाय कर्ज परिसंस्था कशा प्रकारे लवचिक राहिली आहे, हे या अहवालात अधोरेखित करण्यात आले आहे. या अहवालात ‘एकूण ५ कोटी रुपयांपर्यंतचे कर्ज असलेले’ व्यवसाय समाविष्ट आहेत; यामध्ये एकल मालक (स्वतंत्र व्यावसायिक अस्तित्व असलेले आणि नसलेले) आणि व्यावसायिक उपक्रम यांचा समावेश असून, आकडेवारी मार्च २०२६ पर्यंतची आहे.
प्रमुख कल
बाह्य आव्हाने असूनही भारताची लघु-व्यवसाय कर्ज परिसंस्था सातत्याने विस्तारत आहे. मार्च २०२६ पर्यंत, एकूण थकीत कर्ज पोर्टफोलिओ (एकल मालक आणि उपक्रम यांचा समावेश असलेला) ४९.२ लाख कोटी रुपये इतका होता. यात वार्षिक (YoY) १३.४% आणि त्रैमासिक (QoQ) जवळपास ३% अशी दमदार वाढ नोंदवली गेली असून, सक्रिय कर्जांची संख्या ७.५ कोटींवर पोहोचली आहे.
•एकल मालक (म्हणजेच वैयक्तिक व्यावसायिक कर्जदार) लघु-व्यवसाय कर्जांच्या वाढीला चालना देत आहेत; एकूण पोर्टफोलिओमध्ये त्यांचा वाटा ८०% आहे आणि सक्रिय कर्जांमध्ये तो ८७% पेक्षा जास्त आहे (यात स्वतंत्र व्यावसायिक अस्तित्व असलेल्यांचाही समावेश आहे).
•एकत्रित पोर्टफोलिओमध्ये ‘मालमत्तेवर आधारित कर्ज’ (LAP) हे प्रमुख उत्पादन राहिले आहे (थकीत कर्जाच्या एकूण रकमेत/POS मध्ये २७.१% वाटा). त्यानंतर व्यावसायिक कर्जे (२४.८%) आणि खेळत्या भांडवलाशी संबंधित उत्पादने (२२.८%) यांचा क्रमांक लागतो. LAP चा वाटा मार्च २०२५ मधील २५.५% वरून मार्च २०२६ मध्ये २७.१% पर्यंत वाढला आहे. या वाढीमुळे MSME क्षेत्रात सुरक्षित कर्जाचे (secured credit) महत्त्व अधोरेखित होते.
•राष्ट्रीय स्तरावर, पहिल्या १० राज्यांचा एकूण थकीत कर्ज रकमेत (POS) ७२% वाटा आहे, जे काही विशिष्ट प्रदेशांमध्ये लघु-कर्जांचे केंद्रीकरण असल्याचे दर्शवते. मार्च २०२६ पर्यंतच्या वाढीमध्ये आंध्र प्रदेश (AP) (वार्षिक १६.५%, तिमाही ५.६%) आणि उत्तर प्रदेश (UP) (वार्षिक १८.५%, तिमाही ४.५%) आघाडीवर आहेत; त्याच वेळी, ‘टॉप १००’ शहरांच्या यादीबाहेरील शहरांनी २१.६% CAGR (चक्रवाढ वार्षिक वाढीचा दर) सह इतरांपेक्षा चांगली कामगिरी केली आहे.
•PAR ९०+ विभागातील मालमत्तेच्या गुणवत्तेत सुधारणा झाली असून, ती मार्च २०२५ मधील ४.२% वरून मार्च २०२६ मध्ये ४.०% पर्यंत आली आहे. PAR ९१-१८० आणि PAR १८०+ या दोन्ही श्रेणींमध्ये सुधारणा दिसून आली आहे, जे अनिश्चित बाह्य परिस्थितीमध्ये मध्यम पत-जोखीम (credit risk) दर्शवते.
तमिळनाडू – विशेष लक्ष केंद्रित केलेले राज्य: तमिळनाडू ही लघु-व्यवसाय कर्जासाठी एक प्रगल्भ बाजारपेठ आहे. मार्च २०२६ पर्यंत, भारतातील एकूण लघु-व्यवसाय कर्ज पोर्टफोलिओपैकी (थकीत रक्कम) सुमारे १०% आणि सक्रिय कर्जांपैकी ९% वाटा या राज्याचा आहे.
oमार्च २०२६ मध्ये राज्याची POS (थकीत कर्जाची एकूण रक्कम) ₹४.६ लाख कोटी होती (वार्षिक ११.६% वाढ), तर सक्रिय कर्जांची संख्या ६६.७ लाख होती (वार्षिक केवळ ०.५% वाढ); यावरून अधिक रकमेच्या (higher ticket size) कर्जांकडे स्पष्ट कल असल्याचे दिसून येते.
•तमिळनाडूचा पोर्टफोलिओ काही मोठ्या जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित आहे; चेन्नई आणि कोईम्बतूर ही शहरे राज्यात आघाडीवर आहेत (दोन्हींचा मिळून POS मधील वाटा १९% आहे). त्याच वेळी, कृष्णगिरी (वार्षिक १४.९%), कांचीपुरम (वार्षिक १४.६%) आणि राज्याचा उर्वरित भाग (वार्षिक १३.७%) यांसारख्या जिल्ह्यांमध्येही वाढ विस्तारत आहे.
•राज्याच्या पातळीवर पत-गुणवत्तेत सुधारणा झाली आहे; PAR ९१-१८० चे प्रमाण मार्च २०२५ मधील १.५% वरून मार्च २०२६ मध्ये १.४% पर्यंत खाली आले आहे. तरीही, काही उत्पादन क्षेत्रांशी संबंधित चेन्नई क्लस्टरचा पत-पोर्टफोलिओ निरीक्षणाखाली (watch) आहे. • एनबीएफसी (NBFCs) हा तामिळनाडूतील सर्वात मोठा कर्जदाता गट आहे. मार्च २०२६ पर्यंत एकूण थकित पोर्टफोलिओमध्ये त्यांचा ३७% वाटा होता, जो राष्ट्रीय वाट्यापेक्षा (२९%) खूप जास्त आहे. तामिळनाडूमध्ये मार्च २०२५ मधील ३४.५% वरून हा वाटा वाढला आहे, जे राज्यातील लहान व्यवसाय क्षेत्राला वित्तपुरवठा करण्यातील त्यांची मजबूत भूमिका अधोरेखित करते.
₹५ कोटींपेक्षा कमी एकूण कर्ज असलेल्या उद्योगांसाठी, तामिळनाडूतील उत्पादन क्षेत्राचा पोर्टफोलिओमध्ये ३३.८% वाटा आहे. मार्च २०२३ ते मार्च २०२६ दरम्यान, या क्षेत्राने ३.२% चा मध्यम ३-वर्षांचा सीएजीआर (CAGR) नोंदवला, जो क्षेत्रीय परिपक्वता अधोरेखित करतो. शीर्ष पाच उद्योग समूहांच्या विश्लेषणातून असे दिसून येते की, ही वाढ अधिकाधिक अपारंपरिक जिल्ह्यांमुळे होत आहे.
एंटरप्राइज टर्म लोन्सचे सखोल विश्लेषण
• मार्च २०२६ मध्ये एंटरप्राइज टर्म लोन बुक ₹६.७ लाख कोटींचे होते, जे एकल मालक आणि उद्योग या दोघांच्याही एकूण थकित टर्म लोन पोर्टफोलिओच्या २५.९% आहे.
o मार्च २५ मधील १४.५% वार्षिक वाढीवरून, मार्च २६ मध्ये एंटरप्राइझ टर्म लोन पोर्टफोलिओच्या थकबाकीतील वाढ मंदावून ४.७% वार्षिक झाली. यावरून कर्जदारांना त्यांच्या खेळत्या भांडवलाच्या गरजांव्यतिरिक्त एमएसएमई क्षेत्रात तंत्रज्ञान उन्नयन, शाश्वतता उपक्रम आणि क्षमता विस्तारासाठी वित्तपुरवठा करण्याची संधी उपलब्ध असल्याचे दिसून येते.
o मार्च २६ मध्ये एंटरप्राइझ टर्म लोनमधील सक्रिय कर्जांमध्ये वार्षिक २.७% घट झाली, जे खाते जोडणीचा वेग मंदावल्याचे दर्शवते, परंतु मोठ्या रकमेच्या कर्जपुरवठ्याकडे कल दिसून येतो.
• एंटरप्राइझ टर्म लोनमधील थकबाकी मोठ्या प्रमाणावर नियंत्रणात राहिली, मार्च २६ पर्यंत PAR ३१-९० आणि PAR ९१-१८० अनुक्रमे ३.६% आणि १.६% वर स्थिर होते.
• एंटरप्राइझ टर्म लोनच्या वाट्यामध्ये उत्पादन क्षेत्राचा वाटा ३१.३% होता, तर सेवा आणि व्यापार क्षेत्राचा मिळून ४७.६% होता, जे विविध क्षेत्रांचे मिश्रण दर्शवते.
o उत्पादन क्षेत्राशी संबंधित एंटरप्राइझ टर्म लोनमधील वाढ प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये केंद्रित होती, ज्यात बंगळूर, जयपूर, पुणे आणि राजकोट यांनी प्रमुख वाढ आणि ट्रेंडला चालना दिली.
