स्थानिक घटकांच्या निरंतर सहभागातून निर्माण केली समुदायाची मालकी
शेतीमध्ये पाण्याच्या कार्यक्षम वापराला चालना देण्यासाठी 2026–27 मध्ये 20 ठिबक सिंचन प्रायोगिक प्रकल्प नियोजित
पुणे, 8 ऑक्टोबर 2026: टेट्रा पॅकने ‘अल्टर्नेटिव्ह डेव्हलपमेंट इनिशिएटिव्ह्ज’ (एडीआय) च्या सहकार्याने, आपल्या एकात्मिक जलस्रोत विकास आणि व्यवस्थापन (आयडब्ल्यूआरडीएम) कार्यक्रमांतर्गत पुणे जिल्ह्यातील खेड तालुक्यातील पूर आणि रासे या गावांमधील पुनरुज्जीवित सामुदायिक तलाव आज स्थानिक समुदायाकडे सुपूर्द केले. मुख्य कार्यकारी अधिकारी गजानन पाटील यांच्या उपस्थितीत पार पडलेल्या या हस्तांतरणामुळे, 2024 पासून राबविण्यात आलेल्या टप्प्याटप्प्यातील जलसंधारण आणि समुदाय-प्रणीत उपक्रमांनंतर ही मालमत्ता स्थानिक समुदायाच्या देखरेखीखाली आली आहे.
भारतातील जलसंधारणावर लक्ष केंद्रित करणारा टेट्रा पॅकचा हा पहिला सामाजिक प्रभाव उपक्रम असून, या उपक्रमामुळे पुनरुज्जीवित जलसाठ्यांची एकत्रित जलधारण क्षमता 58.89 दशलक्ष लिटरपर्यंत वाढली आहे, तसेच पूर आणि रासे गावांमध्ये मिळून वार्षिक 73.61 दशलक्ष लिटरची भूजल पुनर्भरण क्षमता निर्माण झाली आहे. खेड तालुक्यातील 188 गावांचे भूप्रदेश पातळीवर मूल्यांकन करून हा कार्यक्रम आखण्यात आला होता; त्यापैकी 6 गावांची सविस्तर मूल्यांकनासाठी निवड करण्यात आली आणि अंमलबजावणीसाठी अखेर पूर व रासे या गावांची निवड झाली.
या प्रसंगी बोलताना पुणे जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी गजानन पाटील म्हणाले, “नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या टंचाईवर मात करण्यासाठी स्थानिक समुदाय, शासन आणि खाजगी क्षेत्र या सर्वांच्या सामूहिक प्रयत्नांची गरज आहे. पूर आणि रासे या गावांना पाण्याच्या उपलब्धतेबाबत अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला आहे; अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवर महत्त्वपूर्ण व सकारात्मक बदल घडू शकतो. जलसुरक्षा बळकट करण्यासाठी आणि दीर्घकालीन प्रभाव निर्माण करण्यासाठी स्थानिक समुदायांसोबत मिळून काम करणाऱ्या ‘टेट्रा पॅक’ आणि ‘एडीआय’च्या प्रयत्नांचे आम्ही कौतुक करतो.”
पाणी सुरक्षेसाठी टप्प्याटप्प्याने उचललेले पाऊल
2024 पासून टप्प्याटप्प्याने राबवला गेलेला हा कार्यक्रम सुरुवातीला पूर गावात सुरू झाला आणि नंतर त्याचा विस्तार रासे गावापर्यंत करण्यात आला. यामध्ये जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, भूजल व पर्जन्यमान निरीक्षण, आणि समुदाय-प्रणीत जल व्यवस्थापन यांचा मेळ घालण्यात आला. या उपाययोजनांमुळे पूर गावातील जलधारण क्षमता 11.16 वरून 32.13 दशलक्ष लिटरपर्यंत आणि रासे गावात 11.27 वरून 26.76 दशलक्ष लिटरपर्यंत वाढली आहे; ज्यामुळे अनुक्रमे 40.16 दशलक्ष लिटर आणि 33.45 दशलक्ष लिटर वार्षिक भूजल पुनर्भरण क्षमता निर्माण झाली आहे.
टेट्रा पॅक दक्षिण आशियाचे व्यवस्थापकीय संचालक कॅसिओ सिमोस म्हणाले, “भारतातील टेट्रा पॅकच्या प्रवासात चाकणचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे राहिले आहे आणि त्यासोबतच आपल्या आजूबाजूच्या समुदायांप्रती एक मोठी जबाबदारीची जाणीवही येते. आमच्यासाठी शाश्वतता म्हणजे केवळ आम्ही ज्या पद्धतीने काम करतो त्यातूनच नव्हे, तर ज्या समुदाय आणि परिसंस्थेचा आम्ही भाग आहोत त्यांची लवचिकता व सक्षमता बळकट करून कायमस्वरूपी मूल्य निर्माण करणे होय. पूर आणि रासे येथे आम्ही जलसुरक्षेसाठी विज्ञान-आधारित आणि समुदाय-केंद्रित दृष्टिकोन स्वीकारला असून, या महत्त्वपूर्ण स्रोताची उपलब्धता आणि जबाबदार व्यवस्थापन या दोन्ही बाबींवर भर दिला आहे. आम्ही या मालमत्ता समुदायाकडे सुपूर्द करत असताना, सुरुवातीपासूनच या कार्यक्रमाचा पाया राहिलेल्या मूल्याला अधिक बळ देत आहोत: म्हणजेच स्थानिक मालकी निर्माण करणे, जेणेकरून या कामाचा प्रभाव प्रत्यक्ष उपक्रमाच्या पलीकडेही दीर्घकाळ टिकून राहील.”
केवळ पायाभूत सुविधांच्या पलीकडे जाऊन सामुदायिक मालकीची उभारणी
या कार्यक्रमात लोकसहभाग अविभाज्य राहिला असून, येथील हस्तक्षेप केवळ पाण्याच्या पायाभूत सुविधांपुरते मर्यादित न राहता उपजीविका विकास आणि पर्यावरणविषयक जनजागृतीपर्यंत विस्तारले आहेत. आजपर्यंत या उपक्रमाने 61 महिलांचा सहभाग असलेले 6 बचत गट संघटित केले असून, त्यांना शिलाई, साबण तयार करणे इत्यादी उपजीविका कौशल्यांचे प्रशिक्षण व मार्गदर्शन दिले आहे. तसेच शालेय जनजागृती सत्रांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना जलसंधारण, वृक्षारोपण, पर्यावरण जनजागृती आणि स्थानिक संसाधनांचा जबाबदार वापर याविषयी माहिती देण्यात आली आहे.
एकंदरीत, या कार्यक्रमाने 23 प्रशिक्षण, जनजागृती आणि सामुदायिक उपक्रम राबवले असून, यामध्ये 830 पेक्षा अधिक संचित सहभागाची नोंद झाली आहे. यामुळे उपक्रमांची दीर्घकालीन शाश्वतता टिकवण्यासाठी स्थानिक क्षमता आणि मालकीची भावना निर्माण होण्यास मदत झाली आहे.
अल्टर्नेटिव्ह डेव्हलपमेंट इनिशिएटिव्ह्ज (एडीआय) चे भूजलतज्ज्ञ सारंग कुलकर्णी म्हणाले, “पूर आणि रासे येथील स्थानिक भूजल परिस्थिती, अस्तित्वात असलेले पाण्याचे स्रोत आणि स्थानिक समुदायाच्या गरजा समजून घेऊन आयडब्ल्यूआरडीएम कार्यक्रमाची रचना करण्यात आली आहे. गावातील जलसंधारण संरचनांच्या पुनरुज्जीवनासोबतच, विहीर पुनर्भरण आणि छतावरील पावसाचे पाणी संकलन यांसारखे उपक्रम स्थानिक पुनर्भरण बळकट करण्यास आणि उपलब्ध पावसाच्या पाण्याचा वापर सुधारण्यास मदत करत आहेत. पुनरुज्जीवित संरचनांमुळे एकत्रित जलधारण क्षमतेत 36 दशलक्ष लिटरपेक्षा अधिक वाढ झाली असून, वार्षिक 73.61 दशलक्ष लिटर अंदाजित भूजल पुनर्भरण क्षमता निर्माण झाली आहे. नियमित भूजल आणि पावसाचे निरीक्षण आम्हाला हंगामनिहाय उपलब्धतेचा अंदाज घेण्यासाठी उपयुक्त ठरत आहे; तर शेतकरी, महिला बचत गट, युवक आणि शाळकरी मुलांसोबतचे आमचे काम जनजागृती, कौशल्ये आणि स्थानिक मालकी निर्माण करत आहे. पुढील टप्पा हंगामी जल अंदाजपत्रक, शेतकऱ्यांची क्षमता बांधणी आणि ठिबक सिंचन पायलट प्रकल्पांच्या माध्यमातून याला अधिक बळकट करेल, ज्यामुळे समुदायांना पाण्याचा अधिक कार्यक्षमतेने वापर करण्यास आणि हे फायदे दीर्घकाळ टिकवून ठेवण्यास मदत होईल.”
पुढील टप्पा: कार्यक्षम शेती आणि निरंतर देखरेख
हा कार्यक्रम आता सातत्यपूर्ण भूजल निरीक्षण, सामुदायिक देखरेख, उपजीविका आणि शाळा-आधारित उपक्रमांद्वारे पूर आणि रासे येथे मिळालेले यश अधिक दृढ करण्यावर लक्ष केंद्रित करेल. याशिवाय, हंगामी जल अंदाजपत्रक आणि शेतकऱ्यांच्या क्षमता बांधणीच्या साहाय्याने 2026–27 साठी नियोजित 20 ठिबक सिंचन प्रायोगिक प्रकल्पांद्वारे शेतीतील पाण्याचा कार्यक्षम वापर वाढवला जाईल.
आयडब्ल्यूआरडीएम कार्यक्रम हा टेट्रा पॅकच्या भारतातील हवामान, चक्रीयता आणि सामुदायिक प्रभाव या क्षेत्रांमधील वाढत्या शाश्वतता उपक्रमांच्या पोर्टफोलिओमध्ये मोलाची भर घालतो. या प्रयत्नांच्या माध्यमातून कंपनी आपल्या जागतिक शाश्वतता उद्दिष्टांचे रूपांतर भारतात स्थानिक पातळीवर सुसंगत कृती आणि मोजता येण्याजोग्या प्रभा
वामध्ये करत आहे.
