*’बॅकलॉग’.. अंतर्मुख करणारा आविष्कार*

मराठी रंगभूमीवर सामाजिक वास्तव, मानवी नातेसंबंध आणि बदलत्या काळातील प्रश्नांवर भाष्य करणारी अनेक नाटके आली आहेत. मात्र, सर्जनशील माणसाच्या अंतर्गत संघर्षाला, त्याच्या अस्तित्वाच्या लढ्याला आणि बदलत्या तांत्रिक युगाने उभ्या केलेल्या प्रश्नांना केंद्रस्थानी ठेवणाऱ्या कलाकृती तुलनेने कमी आहेत. ब्लॅक बॉक्स क्रिएशन्सचा योगेश शेजवलकर लिखित व दिग्दर्शित ‘बॅकलॉग’ हा दीर्घांक, ही उणीव प्रभावीपणे भरून काढण्याचा प्रयत्न करतो.
या दीर्घांकाचा केंद्रबिंदू आहे… एक लेखक. मात्र, हा लेखक एखाद्या एका व्यक्तीपुरता मर्यादित राहत नाही. तो प्रत्येक कलावंताचा, लेखकाचा, दिग्दर्शकाचा, संगीतकाराचा, चित्रकाराचा आणि आपल्या अभिव्यक्तीसाठी झगडणाऱ्या प्रत्येक निर्मितीशील मनाचा प्रतिनिधी बनतो. आयुष्यभर जपलेल्या कलामूल्यांशी करावी लागणारी तडजोड, आर्थिक वास्तव, बदलत्या सामाजिक अपेक्षा, व्यावसायिक यशाचा दबाव आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे निर्माण झालेली अस्वस्थता या प्रश्नांना लेखकाने संवेदनशीलतेने हाताळले आहे.
दीर्घांकाची सर्वात मोठी जमेची बाजू म्हणजे वास्तवाशी असलेला त्याचा प्रामाणिक संवाद. प्रत्येक प्रसंग आणि प्रत्येक संघर्ष प्रेक्षकांना स्वतःच्या अनुभवांशी जोडून ठेवतो. विशेष म्हणजे लेखकाने कोणत्याही विचारसरणीचा अतिरेकी पुरस्कार केलेला नाही. कला आणि बाजारपेठ यांच्यातील संघर्ष एका बाजूने मांडण्याऐवजी दोन्ही भूमिकांमागील तर्क समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे कलाकृतीला आवश्यक असलेली वैचारिक खोली प्राप्त होते.
संवादलेखन हे या दीर्घांकाचे आणखी एक प्रभावी वैशिष्ट्य आहे. संवादांमध्ये साहित्यिकता आहे; पण ती कृत्रिम वाटत नाही. उपरोध, मिश्कीलपणा आणि भावनिक प्रामाणिकपणा यांचा समतोल साधणारे संवाद प्रसंगांना अधिक परिणामकारक बनवतात. विशेषतः लेखकाच्या आत्मसंघर्षाचे आणि सर्जनशीलतेवर होणाऱ्या तडजोडींचे प्रसंग दीर्घकाळ स्मरणात राहतात.
‘बॅकलॉग’ हे शीर्षकही आशयाशी घट्ट जोडलेले आहे. ते केवळ अपूर्ण राहिलेल्या कामांचे प्रतीक नाही; तर प्रत्येकाच्या मनात साचून राहिलेली स्वप्ने, अपूर्ण आकांक्षा, व्यक्त न झालेल्या भावना आणि जगण्याच्या प्रक्रियेत मागे पडलेले स्वतःचे अस्तित्व यांचे रूपक बनते. त्यामुळे हे शीर्षक प्रयोग संपल्यानंतरही प्रेक्षकांच्या मनात रेंगाळत राहते.
रंगमंचीय मांडणीच्या दृष्टीनेही दीर्घांक प्रभावी ठरतो. प्रसंगांची बांधणी, कथानकाचा प्रवाह आणि भावनिक आरोह-अवरोह यामुळे नाट्यगती टिकून राहते. गंभीर आशय असूनही योग्य ठिकाणी येणारे हलकेफुलके क्षण नाटकाला एकसुरी होऊ देत नाहीत. मात्र, काही वैचारिक संवाद थोडे अधिक संक्षिप्त असते, तर काही प्रसंगांचा नाट्यपरिणाम आणखी प्रभावी झाला असता. अर्थात ही बाब नाटकाच्या एकूण परिणामकारकतेला बाधा आणत नसली, तरी पुढील प्रयोगांमध्ये विचारात घेण्यासारखी आहे.
अभिनयाच्या पातळीवर तृप्ती उखंडे, प्रतुल पवार, सागर दातार, योगेश भांडारी, वरुण समर्थ आणि योगेश शेजवलकर यांनी आपल्या व्यक्तिरेखा समजून साकारल्या आहेत. कलाकारांचा संयत अभिनय नाटकाच्या आशयाला पूरक ठरतो. साई सगरी यांची प्रकाशयोजना, हर्ष मलजी यांचे पार्श्वसंगीत आणि हर्षद गोडबोले यांचे नेपथ्य या तिन्ही तांत्रिक घटकांनी नाट्यानुभव अधिक समृद्ध केला आहे.
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल माध्यमे आणि बदलते व्यावसायिक वास्तव यामुळे सर्जनशील क्षेत्र एका निर्णायक वळणावर उभे आहे. अशा काळात ‘बॅकलॉग’ हा दीर्घांक केवळ एका लेखकाची कहाणी राहत नाही; तर संपूर्ण सर्जनशील विश्वातील अस्वस्थतेचे प्रतिनिधित्व करतो. ही कलाकृती कोणतीही तयार उत्तरे देत नाही; उलट अनेक मूलभूत प्रश्न प्रेक्षकांसमोर ठेवते आणि त्यावर विचार करण्यास प्रवृत्त करते.
‘बॅकलॉग’चा शुभारंभाचा हाऊसफुल प्रयोग काही दिवसांपूर्वी ‘द बॉक्स’, पुणे येथे सुप्रसिद्ध लेखक व रंगकर्मी अजित दळवी ह्यांच्या उपस्थितीत पार पडला. त्या नंतरचेही ‘बॅकलॉग’चे प्रयोग ‘द बॉक्स’, पुणे येथे हाऊसफुल झाले.
शुभारंभापासूनच या दीर्घांकाला प्रेक्षकांचा उत्स्फूर्त प्रतिसाद लाभत आहे. मात्र, त्याचे खरे यश केवळ हाऊसफुल प्रयोगांमध्ये नाही, तर नाटक संपल्यानंतरही प्रेक्षकांच्या मनात सुरू राहणाऱ्या संवादात आहे. आशय, संवाद, प्रतीकात्मकता आणि समकालीनतेचा समतोल साधणारा ‘बॅकलॉग’ हा आजच्या मराठी रंगभूमीवरील लक्षवेधी दीर्घांक ठरतो. विचारांना चालना देणारा आणि भावनिक पातळीवरही स्पर्श करणारा हा नाट्यानुभव आशयाघन नाटक आवडणाऱ्या प्रत्येक रसिकाने अनुभवावा.
……………
*डॉ. राजू पाटोदकर*