पुणे : महाराष्ट्र मानसिक आरोग्य संस्था (MIMH), पुणे यांच्या वतीने जागतिक आत्महत्या प्रतिबंध दिन २०२६ निमित्त एक दिवसीय आत्महत्या प्रतिबंधक गेटकीपर प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यात आले. मानसिक आरोग्य, आत्महत्येची प्रवृत्ती आणि आत्महत्या प्रतिबंध याबाबत जनजागृती वाढविणे, तसेच मानसिक तणाव व भावनिक अडचणी ओळखून योग्य वेळी मदत मिळवून देण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकणाऱ्या व्यक्तींची क्षमता विकसित करणे हा या प्रशिक्षण कार्यक्रमाचा प्रमुख उद्देश होता.
या कार्यक्रमाचे उद्घाटन डॉ. प्रसाद देशपांडे, संचालक–प्राध्यापक, महाराष्ट्र मानसिक आरोग्य संस्था (MIMH) यांच्या हस्ते झाले. यावेळी डॉ. श्रीकांत पवार, मुख्य प्रशासकीय अधिकारी, संस्थेतील प्राध्यापकवर्ग तसेच इतर कर्मचारी उपस्थित होते.
कार्यक्रमाचे आयोजक डॉ. प्रफुल्ल कापसे यांनी प्रमुख प्रशिक्षक श्री. सचिन चितांबरन, संस्थापक संचालक, The Connect Hut – मानसिक आरोग्य विषय सोप्या आणि सर्वसामान्यांना समजेल अशा पद्धतीने मांडण्यासाठी कार्यरत सामाजिक उपक्रम – यांचा परिचय करून दिला.
या प्रशिक्षण कार्यक्रमाला महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून सुमारे १९० सहभागी उपस्थित राहिले. प्रशिक्षणादरम्यान मानसिक आरोग्य, भावनिक तणाव, आत्महत्येशी संबंधित बाबी तसेच आत्महत्या प्रतिबंधामध्ये गेटकीपर म्हणून निभावता येणारी भूमिका याबाबत सहभागींचे ज्ञान व कौशल्य विकसित करण्यावर भर देण्यात आला. प्रशिक्षणाची रचना अत्यंत संवादात्मक व सहभागी पद्धतीची होती. चर्चासत्रे, प्रश्नोत्तर, चिंतन आणि प्रत्यक्ष सहभागाच्या माध्यमातून विषय अधिक प्रभावीपणे समजावून देण्यात आला.
कार्यक्रमामध्ये तीन प्रमुख घटकांचा समावेश होता. पहिल्या “मानसिक आरोग्य समजून घेणे” या घटकामध्ये मानसिक स्वास्थ्य, भावना व संवेदना, मानसिक आरोग्याशी संबंधित सामान्य अडचणी, भावनिक तणावाची लक्षणे ओळखणे, मानसिक आरोग्याची विविध पातळी, सुरक्षितता योजना तयार करणे, उपलब्ध मदत व सेवा मिळविणे आणि सामाजिक आधारव्यवस्था बळकट करणे याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले.
दुसऱ्या “आत्महत्येशी संबंधित मूलभूत बाबी” या घटकामध्ये आत्महत्या व Non-Suicidal Self-Injury (NSSI) यांची संकल्पना, आत्महत्येस कारणीभूत ठरणारे घटक, जोखीम व संरक्षक घटक, आत्महत्येच्या विचारांची विविध टप्पे, आत्महत्येबाबतचे गैरसमज व तथ्ये तसेच मानसिक तणाव अनुभवणाऱ्या व्यक्तीशी योग्य प्रकारे संवाद कसा साधावा याबाबत माहिती देण्यात आली.
कार्यक्रमाचा महत्त्वपूर्ण भाग म्हणजे LISTEN Suicide Prevention Gatekeeper Training हा होता. या प्रशिक्षणाद्वारे आत्महत्येचे विचार किंवा तीव्र भावनिक तणाव अनुभवणाऱ्या व्यक्तींना योग्य प्रकारे प्रतिसाद देण्यासाठी आवश्यक व्यावहारिक कौशल्ये सहभागीांना देण्यात आली.
प्रशिक्षणाच्या संवादात्मक स्वरूपामुळे सहभागीांनी विषयामध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. आत्महत्येबाबत असलेले गैरसमज दूर करणे, आत्महत्येच्या धोक्यात असलेल्या व्यक्तीशी संवेदनशील व योग्य पद्धतीने संवाद साधणे, मानसिक तणावाची लवकर ओळख करणे, योग्य वेळी मदत व संदर्भसेवा उपलब्ध करून देणे आणि वैयक्तिक तसेच सामुदायिक आधारव्यवस्था मजबूत करणे यावर विशेष भर देण्यात आला.
कार्यक्रमाचा समारोप महत्त्वपूर्ण संदेश, प्रश्नोत्तर, सहभागींचा अभिप्राय आणि समारोप सत्राने करण्यात आला. प्रशिक्षणाच्या प्रमाणपत्रासाठी आवश्यक पूर्व व पश्चात-प्रशिक्षण मूल्यमापन प्रक्रियेत सहभागी होण्याचे आवाहनही करण्यात आले.
महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून १९० सहभागींचा उत्स्फूर्त सहभाग हा आत्महत्या प्रतिबंधासाठी समुदायाची क्षमता बळकट करण्याच्या दिशेने वाढत्या जागरूकतेचे आणि बांधिलकीचे द्योतक ठरला. डॉ. प्रफुल्ल कापसे यांनी सांगितले की, अशा प्रशिक्षण उपक्रमांच्या माध्यमातून MIMH मानसिक आरोग्याविषयी जनजागृती, मानसिक तणावाची लवकर ओळख आणि महाराष्ट्रात समुदायाधारित आत्महत्या प्रतिबंधक प्रयत्न अधिक सक्षम करण्यासाठी सातत्याने योगदान देत आहे.
