पुणे, १८ सप्टेंबर २०२६: आपत्कालीन अतिदक्षता उपचारातील एका उल्लेखनीय प्रकरणात, DPU सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, पिंपरी, पुणे येथे संशयित फुलमिनंट व्हायरल मायोकार्डायटिसमुळे अचानक आणि गंभीर स्वरूपाच्या हृदयविकाराने ग्रस्त झालेल्या 15 वर्षीय मुलीवर यशस्वी उपचार करण्यात आले. फुलमिनंट व्हायरल मायोकार्डायटिस ही हृदयाच्या स्नायूंना होणारी जीवघेणी दाहक स्थिती असून, त्यामुळे हृदयाची रक्त पंप करण्याची क्षमता अचानक मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते.
या मुलीला सुरुवातीला २७ ऑगस्ट रोजी अशक्तपणा जाणवला. त्यानंतर तिला चक्कर येणे आणि उलट्या होण्याचे प्रसंग सुरू झाले. तरीही तिने नियोजित परीक्षा दिली. त्यानंतर तिची प्रकृती अधिक खालावत गेली आणि तिला रिफ्रॅक्टरी कार्डिओजेनिक शॉकची स्थिती निर्माण झाली. त्याच रात्री DPU ECMO टीमला तिच्या रिट्रीव्हल आणि प्रगत जीवनरक्षक उपचारांसाठी तातडीने सक्रिय करण्यात आले. कार्डियाक तज्ज्ञांसह टीम संबंधित रुग्णालयात पोहोचली. रुग्णाची प्रकृती सतत खालावत असल्याने, तिला DPU सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटलमध्ये हलवण्यापूर्वीच रिट्रीव्हल प्रक्रियेचा भाग म्हणून ECMO सपोर्ट सुरू करण्यात आला.
DPU येथे दाखल होईपर्यंत ती रिफ्रॅक्टरी कार्डिओजेनिक शॉकच्या अत्यंत गंभीर स्थितीत होती. या अवस्थेत हृदयाची कार्यक्षमता आणि रक्तदाब टिकवून ठेवण्यासाठी आक्रमक औषधोपचार करूनही हृदय शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांना आवश्यक तेवढे रक्त पंप करू शकत नाही.
जीवन-मरणाची शर्यत
पारंपरिक वैद्यकीय उपचारांद्वारे तिची प्रकृती स्थिर होत नसल्याने, DPU ECMO टीमने तातडीने आपत्कालीन कॅन्युलेशन करून VA-ECMO (Veno-Arterial Extracorporeal Membrane Oxygenation) सुरू केले.
ECMO ही एक प्रगत जीवनरक्षक उपचारपद्धती आहे. यामध्ये रक्त काही काळासाठी शरीराच्या बाहेर असलेल्या ECMO सर्किटमधून प्रवाहित केले जाते, जिथे त्यामध्ये ऑक्सिजन मिसळला जातो आणि त्यानंतर ते रक्त पुन्हा शरीरात सोडले जाते. VA-ECMO हृदयाच्या पंपिंग क्षमतेला तात्पुरता आधार देऊन शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांपर्यंत रक्तप्रवाह कायम ठेवण्यास मदत करते. त्यामुळे अत्यंत कमकुवत झालेल्या हृदयाला बरे होण्यासाठी आवश्यक वेळ मिळतो.
रुग्णाला ८ दिवस ECMO सपोर्ट देण्यात आला. या कालावधीत तिच्या हृदयाच्या कार्यक्षमतेत हळूहळू सुधारणा झाली. त्यामुळे वैद्यकीय पथकाने ECMO सपोर्ट क्रमाक्रमाने कमी केला.
४ सप्टेंबर रोजी तिला यशस्वीरित्या ECMO सपोर्टमधून बाहेर काढण्यात आले आणि डिकॅन्युलेशन करण्यात आले, जे तिच्या उपचारातील एक महत्त्वाचे वळण ठरले. त्यानंतर तिला यशस्वीरित्या व्हेंटिलेटरवरूनही बाहेर काढण्यात आले आणि जवळच्या वैद्यकीय देखरेखीखाली तिची प्रकृती सुधारत राहिली.
जवळपास तीन आठवड्यांच्या उपचार आणि पुनर्वसनानंतर, या मुलीला १५ सप्टेंबर रोजी रुग्णालयातून घरी सोडण्यात आले. डिस्चार्जच्या वेळी तिची हिमोडायनामिक स्थिती स्थिर होती आणि न्यूरोलॉजिकल स्थितीही सामान्य होती.
वेळेचे महत्त्व आणि बहुवैद्यकीय पथकाचा समन्वय
या यशस्वी उपचारातून अतिदक्षता उपचार तज्ज्ञ, हृदयरोग तज्ज्ञ, कार्डियाक सर्जन, कार्डियाक अॅनेस्थेशियोलॉजिस्ट, ECMO तज्ज्ञ, परफ्युजनिस्ट, नर्सिंग आणि इतर सहयोगी आरोग्यसेवा तज्ज्ञ यांच्या समन्वयित आणि बहुवैद्यकीय दृष्टिकोनाचे महत्त्व अधोरेखित होते.
रुग्णावर डॉ. प्राची साठे, प्राध्यापक आणि प्रमुख, अतिदक्षता उपचार विभाग; डॉ. असिर तांबोळी, सहयोगी प्राध्यापक आणि प्रभारी, अतिदक्षता उपचार विभाग; आणि डॉ. रिद्धी कुंडू, सहाय्यक प्राध्यापक, अतिदक्षता उपचार विभाग यांच्या नेतृत्वाखाली उपचार करण्यात आले. यासोबतच रुग्णाच्या उपचारात रुग्णालयातील ECMO, कार्डियाक, नर्सिंग, परफ्युजन, श्वसन उपचार आणि पुनर्वसन पथकांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
या उपचार प्रक्रियेत CVTS पथक, ज्यामध्ये डॉ. महेश, डॉ. आशिष डोलस आणि डॉ. आशिष बाविस्कर यांचा समावेश होता, यांचेही निकट सहकार्य लाभले.
आपत्कालीन वैद्यकीय मूल्यांकन, VA-ECMO सुरू करणे आणि रिट्रीव्हल, त्यानंतर अतिदक्षता उपचार, ECMO सपोर्ट हळूहळू कमी करणे, डिकॅन्युलेशन, व्हेंटिलेटरमधून बाहेर काढणे आणि पुनर्वसन या संपूर्ण प्रक्रियेत झालेला समन्वय रुग्णाच्या यशस्वी पुनर्प्राप्तीसाठी महत्त्वाचा ठरला.
सकाळी सुरुवातीला अशक्तपणा, त्यानंतर चक्कर आणि उलट्या अशा लक्षणांपासून सुरू झालेला तिचा प्रवास काही तासांतच जीवघेण्या हृदयविकाराच्या स्थितीत पोहोचला. गंभीर आजारातून पुन्हा घरी परतण्यापर्यंतचा तिचा प्रवास हे अधोरेखित करतो की, वेळीच उपलब्ध होणारे प्रगत जीवनरक्षक उपचार, विशेष वैद्यकीय कौशल्य आणि समन्वयित अतिदक्षता उपचार यामुळे हृदय स्वतःहून पुरेसे कार्य करू शकत नसतानाही रुग्णाला बरे होण्यासाठी महत्त्वपूर्ण वेळ मिळू शकतो.
डॉ. भाग्यश्री पी. पाटील, प्र-कुलपती, डॉ. डी. वाय. पाटील विद्यापीठ (अभिमत विद्यापीठ), पिंपरी, पुणे, म्हणाल्या, “जीवघेण्या वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थितीत वेळेवर, प्रगत आणि समन्वयित आरोग्यसेवा काय साध्य करू शकते, याचे हे प्रकरण प्रभावी उदाहरण आहे. एवढ्या गंभीर स्थितीत रुग्णालयात दाखल झालेली एक तरुण रुग्ण उपचारानंतर स्थिर प्रकृतीत घरी परतताना पाहणे निश्चितच उत्साहवर्धक आहे. आमच्या समर्पित ECMO आणि अतिदक्षता उपचार पथकाने उपचाराच्या प्रत्येक टप्प्यावर आपले कौशल्य, सज्जता आणि उल्लेखनीय समर्पण दाखवले. अत्यंत विशेष उपचारांची गरज असलेल्या रुग्णांना वेळेवर आणि सर्वसमावेशक उपचार मिळावेत, यासाठी प्रगत आरोग्यसेवा क्षमता अधिक बळकट करण्यावर आमचा सातत्याने भर राहील.”
डॉ. रेखा आर्कोट, अधिष्ठाता, डॉ. डी. वाय. पाटील वैद्यकीय महाविद्यालय, रुग्णालय आणि संशोधन केंद्र, पिंपरी, पुणे, म्हणाल्या, “अचानक उद्भवलेल्या आणि गंभीर हृदयविकाराच्या स्थितीचे व्यवस्थापन करताना तातडीने घेतलेले वैद्यकीय निर्णय आणि बहुवैद्यकीय पथकाचे टीमवर्क किती महत्त्वाचे आहे, हे या प्रकरणातून स्पष्ट होते. हृदय शरीरात पुरेसा रक्तप्रवाह कायम ठेवू शकत नसताना VA-ECMO महत्त्वपूर्ण रक्ताभिसरणाचा आधार देऊ शकते. यामुळे उपचार करणाऱ्या पथकाला मूळ आजारावर उपचार करण्यासाठी आवश्यक वेळ मिळतो आणि हृदयाला पूर्ववत होण्याची संधी मिळू शकते. या तरुण रुग्णाची यशस्वी पुनर्प्राप्ती ही आमच्या अतिदक्षता उपचार, ECMO आणि बहुवैद्यकीय पथकाच्या कौशल्याचे प्रतिबिंब आहे. जटिल आणि वेळेच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थितींमध्ये प्रगत अतिदक्षता उपचार सेवा अधिक सक्षम करण्यासाठी आमचे प्रयत्न सातत्याने सुरू राहतील.”
डॉ. प्राची साठे, प्राध्यापक आणि प्रमुख, अतिदक्षता उपचार विभाग, म्हणाल्या, “ECMO म्हणजे केवळ एका मशीनचा वापर नव्हे; त्यासाठी संपूर्ण उपचारव्यवस्थेचा समन्वय आवश्यक असतो. ECMO उपचाराचे यश हे तातडीने घेतलेले निर्णय, कुशल कॅन्युलेशन, सातत्यपूर्ण निरीक्षण तसेच इंटेन्सिव्हिस्ट, परफ्युजनिस्ट, नर्सिंग, श्वसन उपचार तज्ज्ञ आणि इतर तज्ज्ञांच्या समन्वित प्रयत्नांवर अवलंबून असते. त्यामुळे योग्य रुग्णांना गरजेच्या वेळी ECMO उपचार उपलब्ध होण्यासाठी जनजागृती, कौशल्य आणि सज्जता निर्माण करणे अत्यंत म
हत्त्वाचे आहे.”
