पुणे, ०५/०३/२०२५ – डेक्कन कॉलेज अभिमत विद्यापीठ, पुणे व भारतीय भाषा समिती, शिक्षण मंत्रालय, भारत सरकार यांच्या सहयोगाने भारतीय भाषा परिवार या विषयावर राष्ट्रीय परिसंवादाचे आयोजन करण्यात आले. या परिसंवादाचा मुख्य उद्देश देशातील मूळ आणि लुप्तप्राय होणाऱ्या भाषांचे संरक्षण आणि दस्तऐवजीकरण तसेच भाषाशास्त्रात तंत्रज्ञानाच्या भूमिकेवर प्रकाश टाकणे हा होता.
परिसंवादाची सुरुवात पद्मश्री चमूकृष्णशास्त्री यांच्या उद्घाटनपर दृकश्राव्य माध्यमाने झाली. त्यांनी भारताच्या भाषिक विविधतेतील ऐक्य अधोरेखित केले आणि “विविधता सौंदर्य आहे” तसेच “भाषा अनेक, भाव एक” या विचारांद्वारे आपल्या भावना व्यक्त केल्या. त्यांच्या विचारांनी भारताच्या समृद्ध बहुभाषिक वारशावर चर्चा करण्यासाठी वातावरण तयार केले.
प्रा. आर. सी. शर्मा यांनी आपल्या उद्घाटनपर भाषणात डेक्कन कॉलेजच्या भाषाशास्त्रीय योगदानावर प्रकाश टाकला आणि भारतभरातील विविध भाषा दस्तऐवजीकरण प्रकल्पांचा आढावा घेतला. त्यांनी भारतीय भाषाकुलांमधील परस्परसंबंध अधोरेखित करत सांस्कृतिक देवाणघेवाणीतील भाषिक विविधतेच्या भूमिकेवर भर दिला.
प्रमुख भाषणात प्रा. के. एस. नागराजा यांनी भारतातील भाषांच्या दस्तऐवजीकरणाची तातडीची गरज स्पष्ट केली आणि स्थानिक भाषकांचे महत्त्व अधोरेखित केले. तसेच, भाषा दस्तऐवजीकरण प्रकल्प सुरू करण्याच्या आणि टिकवून ठेवण्याच्या व्यावहारिक अडचणींवरही त्यांनी चर्चा केली.
भाषाशास्त्र आणि पुरातत्त्वशास्त्र यांच्या परस्पर संबंधांवर प्रकाश टाकत प्रा. के. पदय्या यांनी भाषाशास्त्रीय संशोधनात पुरातत्त्वशास्त्राच्या महत्त्वाविषयी माहिती दिली. ऐतिहासिक भाषाशास्त्रीय पुराव्यांच्या जतनात पुरातत्त्वाच्या योगदानावर त्यांनी विस्तृत चर्चा केली. डेक्कन कॉलेजचे कुलगुरू प्रा. प्रसाद जोशी यांनी उपस्थितांचे स्वागत करून सहकार्य करणाऱ्या सर्वांचे आभार मानले.
डॉ. द्रिप्ता पिपलाई यांनी बहुभाषिक वर्गातील संकलित माहिती सादर केली आणि भाषा शिकण्यासाठी तयार केलेले अभिनव शिक्षण साहित्य सादर केले. शिक्षण व्यवस्थेतील पूर्व-औपनिवेशिक काळापासून आजपर्यंतच्या परिवर्तनाचा आढावा घेत, त्यांनी पारंपरिक भारतातील बहुभाषिक शिक्षणाच्या संकल्पनेवर जोर दिला, जिथे बहुभाषिकता म्हणजे अनेक स्वतंत्र एकभाषिकता नव्हे, तर भाषा मिश्रणाचे स्वाभाविक रूप होते. तसेच, ग्रामीण बंगालमधील शिक्षकांशी झालेल्या संवादातून त्यांनी राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० आणि बहुभाषिक शिक्षणाच्या अंमलबजावणीसंदर्भात चर्चा केली.
डॉ. गेल कोएलो यांनी बेट्टा कुरुंबा भाषेतील व्याकरण आणि कथनशैली या विषयावर आपला अभ्यास सादर केला. भाषिक संरचना आणि भाषेच्या प्रवाहातील त्यांची भूमिका यावर त्यांनी विवेचन केले. आपल्या पीएचडी संशोधनाच्या आधारे, त्यांनी दाखवून दिले की बेट्टा कुरुंबा भाषेतील व्याकरण ध्वनीशास्त्र, रचनाशास्त्र आणि वाक्यशास्त्र या तिन्ही स्तरांवर विशिष्ट कार्य करते.
प्रा. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांनी मराठी बोलींचे सर्वेक्षण या विषयावर व्याख्यान दिले, ज्यामध्ये प्रादेशिक विविधतेचे नकाशांकन आणि मराठी बोलींच्या डिजिटल संग्रहाचे संकलन करण्याच्या प्रक्रियेवर भर देण्यात आला. त्यानंतर, डॉ. भाव शर्मा यांनी संस्कृत विश्वकोशीय शब्दकोशाच्या डिजिटल संग्रहणातील महत्त्वाचे पैलू या विषयावर सादरीकरण केले, ज्यामध्ये संस्कृत विश्वकोशीय शब्दकोशाचे डिजिटल स्वरूपात जतन करण्याच्या महत्त्वपूर्ण पैलूंवर प्रकाश टाकण्यात आला.
समारोप सत्रात प्रा. मल्हार कुलकर्णी यांनी इंडो-वर्डनेटचा पुनर्विचार या विषयावर सादरीकरण केले आणि संगणकीय भाषाविज्ञान तसेच भाषा संसाधन विकासातील प्रगतीवर अंतर्दृष्टी प्रदान केली.
परिसंवादाच्या माध्यमातून भारताच्या भाषिक दस्तऐवजीकरण क्षेत्रातील महत्त्वाचे तज्ज्ञ, संशोधक आणि शिक्षणतज्ज्ञ यांना एकत्र आणण्यात आले. या परिसंवादाद्वारे भाषाशास्त्र, पुरातत्त्व आणि शिक्षण यांसारख्या विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञांनी विचारमंथन केले. भारताच्या समृद्ध भाषिक वारशाच्या संवर्धनासाठी आणि प्रभावी भाषा दस्तऐवजीकरणासाठी आंतरशाखीय दृष्टिकोन आवश्यक असल्याचे ठळकपणे अधोरेखित झाले.
डॉ. राहुल म्हैसकर व डॉ. श्रीधर लोहोकरे यांनी आभार प्रदर्शन केले.
डेक्कन कॉलेज पोस्ट ग्रॅज्युएट अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूटशी संपर्क साधा आणि आगामी भाषाशास्त्रीय संशोधन व परिसंवादांच्या अधिक माहितीसाठी अपडेट्स मिळवत राहा.
